ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 18 Οκτωβρίου 2019

Ανθρώπινα δημιουργήματα που διεγείρουν το συναίσθημα θετικά ή αρνητικά. Περιλαμβάνω τις εικαστικές τέχνες στο χώρο, π.χ. ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική και τις μουσικές στο χρόνο, π.χ. μουσική, ποίηση, χορό.

Όπως το νοητό Εγώ μας (“ψυχή”), άβατο για όλους, έχει είσοδο, τη γνώση, έξοδο, τη βούληση και διάμεσο ρυθμιστικό στοιχείο, το συναίσθημα, έτσι και η κοινωνία έχει επιστήμη, ηθική και καλλιτεχνία. Όπως το συναίσθημα στον καθένα, έτσι και οι καλές τέχνες στην κοινωνία στρέφουν την προσοχή του κοινού προς (ή αποστρέφουν από) το αντικείμενό τους με θετική ή αρνητική ανάδραση. Στα άτομα αυτή η στροφή γίνεται αντανακλαστικά για τα γευστικά, οσφρητικά και απτικά ερεθίσματα, όχι όμως για τα οπτικά και ακουστικά. Το άρωμα μιας γαρδένιας με κάνει να εισπνεύσω βαθύτερα, ενώ μια πικρή γεύση να φτύσω ό,τι έχω στο στόμα μου. Τα οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα, αν και δεν προκαλούν άμεσα θετική (ευχάριστη) ή αρνητική (δυσάρεστη) ανταπόκριση, μπορούν όμως να προκαλούν γενικευμένη χαλάρωση ή διέγερση. Και η χαλάρωση ή διέγερση μπορούν να είναι ευχάριστες ανάλογα με τις συνθήκες. Ο οργανισμός μας ταλαντώνεται κυρίως με τη νυχθημερινή εναλλαγή χαλάρωσης (ύπνος) και διέγερσης (εγρήγορσης). Ένα χαλαρωτικό ερέθισμα προσλαμβάνεται ευχάριστα στη φάση της γενικής χαλάρωσης, όπως το λίκνισμα και το νανούρισμα βοηθούν το βρέφος να κοιμηθεί. Είναι όμως δυσάρεστo στη φάση της διέγερσης, όπως όταν αγωνίζεται κάποιος, παλεύει, τρέχει ή οδηγεί στην εθνική οδό.

Χαλαρωτική επίδραση έχουν ερεθίσματα ήπια, χωρίς απότομες μεταβολές στο χώρο ή στο χρόνο, ρυθμικά, σαν το λίκνισμα, οι καμπύλες, σαν τους τρούλους των ορθόδοξων εκκλησιών, η σύγχρονη ακρόαση ήχων με απλή αριθμητική σχέση, όπως 3:4:5 (μείζων συγχορδία) των συχνοτήτων τους. Διεγερτικά επιδρούν ερεθίσματα ισχυρά, με απότομες μεταβολές, η αστραπή, η βροντή, οι οξείες γωνίες, σαν τα καμπαναριά στο γοτθικό ρυθμό, οι συγχορδίες με τυχαία σχέση συχνοτήτων τους, οι συνδυασμοί αντίθετων χρωμάτων κλπ. Σ΄ αυτές τις αρχές στηρίζονται κυρίως η καθαρή (χωρίς τραγούδι) μουσική, και οι αφηρημένες εικαστικές τέχνες, ζωγραφική, γλυπτική κλπ που δεν μοιάζουν καθόλου με κάποιο φυσικό πρόσωπο ή αντικείμενο.

Πέρα από την άμεση αισθητηριακή επίδραση των ερεθισμάτων, αυτά μπορούν συνειρμικά να αναδύουν από τη μνήμη παραστάσεις που συνδέονται με ευχάριστα ή δυσάρεστα συναισθήματα. Εδώ υπάγονται καλές τέχνες με λόγο ή παντομίμα που εκφράζουν ποικίλες καταστάσεις. Ποίηση, τραγούδι, χορός κλπ. Ωστόσο, αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος. Μια μουσική φράση μπορεί να μοιάζει με φυσικό ήχο, όπως με το κελάηδημα του αηδονιού στην Ποιμενική συμφωνία (Beethoven). Από την άλλη, η ποίηση κανονικά ακούεται, δεν διαβάζεται, και ο λόγος της είναι ήχος που μπορεί να έχει μελωδία ή χασμωδία, ρίμα, ρυθμό κλπ. Η τέχνη είναι σαν μια φωτογραφία ενσταντανέ των συναισθημάτων της διαρκώς εξελισσόμενης ζωής.

Τα παραπάνω αφορούν το έργο τέχνης καθαυτό. Η τέχνη όμως μας συγκινεί και για άλλους λόγους, έξω από το έργο. Ένας είναι ο χώρος του. Μια εικόνα στην εκκλησία με συγκινεί προτρέποντάς με να προσκυνήσω. Η ίδια εικόνα στο εικονοστάσι του σπιτιού μου μού εγείρει το αίσθημα ασφάλειας που είχα παιδί όταν η μητέρα μου θύμιαζε το εικονοστάσι. Η ίδια εικόνα σε μια πινακοθήκη με κάνει να θαυμάζω την αισθητική της. O διάσημος βιολιστής Joshua Bell έπαιξε έργα Bach σε ένα σταθμό του μετρό στη Νέα Υόρκη. Σε μια ώρα μάζεψε μερικά δολάρια. Το ίδιο βράδυ έπαιξε σε μια αίθουσα συναυλιών όπου το εισιτήριο ήταν 100 δολάρια! Άλλος ο Bach στο μετρό κι άλλος στην αίθουσα συναυλιών. Ζήτηση. Από όλα τα έργα του Van Gogh πουλήθηκε όσο ζούσε μόνο ένα για ένα ευτελές ποσό. Σήμερα τα έργα του κοστίζουν ολόκληρη περιουσία. Η πρωτοτυπία ενός έργου, που το κάνει μοναδικό, δίνει αξία στο έργο. Το πρωτότυπο με συγκινεί περισσότερο, έστω και αν ένα αντίγραφο μπορεί να είναι αισθητικά ωραιότερο, διότι ο αντιγραφέας διόρθωσε μικρολάθη που διέλαθαν στο πρωτότυπο. Η πρωτοτυπία όμως μπορεί να επισύρει και αρνητικά συναισθήματα, καθώς η μίμηση είναι βολική, όπως στη μόδα. Κάθε ζωντανή συναυλία είναι μοναδική. Χειροκροτώ επειδή μου άρεσε το έργο, αλλά και επειδή χειροκροτούν οι άλλοι. Τέλος, η ιστορική εμπειρία μου από προγενέστερα έργα έχει διαμορφώσει τα καλλιτεχνικά κριτήριά μου. Αν ένα έργο τέχνης ταιριάζει μ΄ αυτά, με συγκινεί, αλλιώς αδιαφορώ.

Τα έργα τέχνης απευθύνονται στο συναίσθημα. Δεν επιδέχονται αυστηρά λογικά κριτήρια της αξίας τους. Υπάρχει τελικά κριτήριο; Η Τέχνη είναι κοινωνική λειτουργία. Όσο περισσότερο κόσμο συγκινεί διαχρονικά ένα έργο, τόσο μεγαλύτερη είναι η αξία του. Σε οσοδήποτε πολλούς και αν αρέσει ένα σύγχρονο έργο τέχνης, δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Οιδίποδα Τύραννο (Σοφοκλής) ή την 9η συμφωνία του Beethoven, διότι τέτοια, κλασικά όπως ονομάζονται, έργα συγκινούν στους αιώνες και σε όλο τον πλανήτη πολύ περισσότερο κόσμο από οποιαδήποτε σύγχρονη επιτυχία. Η λαϊκή τέχνη έχει επίσης διαχρονική καλλιτεχνική αξία, αλλά σε περιορισμένο τόπο. Οι ειδικοί της τέχνης μελετούν τέτοια έργα καταξιωμένα από το πλήθος του κόσμου το οποίο συγκίνησαν και από τα χαρακτηριστικά τους συνάγουν πώς πρέπει να είναι ένα σύγχρονο έργο για να αρέσει, να γίνει ασμένως αποδεκτό από τον κόσμο. Κατά κανόνα αποδεικνύονται σωστοί. Όχι όμως πάντοτε, καθώς η πρωτοτυπία ενός έργου έγκειται ακριβώς στο ότι ξεφεύγει από τους καθιερωμένους κανόνες. Ο I.Stravinsky αποκρούστηκε από τους κριτικούς της εποχής του, η μουσική του όμως ξεσήκωσε τον κόσμο και συνέβαλε στη διαμόρφωση νέων κριτηρίων στη μουσική.

Οι καλές τέχνες καθώς συγκινούν με τον ίδιο τρόπο μέγα πλήθος, συμβάλλουν όσο καμιά άλλη κοινωνική εκδήλωση στην ενότητα της κοινωνίας. Όταν όλοι χαιρόμαστε ή λυπόμαστε ή εξοργιζόμαστε με το ίδιο καλλιτεχνικό είκασμα ή άκουσμα, ενωνόμαστε συναισθηματικά. Αυτός είναι ο λόγος που καλλιτέχνες κάθε είδους κυνηγήθηκαν αλύπητα από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Βέβαια πρωτοποριακά έργα χωρίς αισθητηριακή ωραιότητα (avant garde) δεν μπορούν να συγκινούν μεγάλα πλήθη. Κάθε τέχνη είναι αφαίρεση. Η υπερβολική αφαίρεση καταλήγει σε τόσο γενικευμένα σχήματα που δεν θυμίζουν την πρότυπη φυσική εικόνα που τα ενέπνευσε. Όμως αυτή η υπερβολική αφαίρεση που μπορεί να φθάνει ως την απλή διασταύρωση γραμμών, επιτρέπει να θυμίζουν συνειρμικά πολύ διαφορετικά πράγματα σε πλήθος ανθρώπων. Ένας γαλανόλευκος σταυρός με 5 οριζόντιες γραμμές συγκινεί κάθε Έλληνα όπου κι αν βρίσκεται. Συχνά απαιτούν προπαίδεια για να συγκινήσουν, αλλά είναι μεγάλο γεωγραφικά το εύρος των επαϊόντων που μπορούν να τα προσλάβουν συναισθηματικά.  Η Γκουέρνικα του Πικάσο διήγειρε τον κόσμο περισσότερο από οποιοδήποτε μέσο πληροφόρησης.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s