ΑΤΟΜΟ Ή ΚΟΙΝΩΝΙΑ;

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Η κοινωνία αποτελείται από έναν αριθμό ατόμων που έχουν συγκεντρωθεί σε συγκεκριμένο τόπο και διαθέτει αυτάρκεια και ενότητα. Αν το πετυχαίνει, ανοίγει το δρόμο στην ευδαιμονία που είναι σκοπός και λόγος ύπαρξης της πολιτείας. Συχνά αντιμετωπίζομε το δίλημμα: τι έχει προτεραιότητα; Η κοινωνία ή το άτομο; Οι αρχαίοι σοφοί, ο Αριστοτέλης και, περισσότερο ο Πλάτων, είχαν πάρει θέση: Προτεραιότητα έχει η κοινωνία. Βέβαια, ο Αριστοτέλης είχε κάποιες επιφυλάξεις. Οι νεότεροι σοφοί θεώρησαν ότι μ΄ αυτή τους τη θέση οι πρόγονοί μας άνοιγαν το δρόμο στον ολοκληρωτισμό. Κυνικά το εξέφρασε ο N.Machiavelli: “Ένας ηγεμόνας και προπαντός ένας ηγεμόνας καινούργιος. δεν μπορεί να εφαρμόζει όλα όσα κάνουν τους ανθρώπους να περνιόνται για καλοί, αφού συχνά αναγκάζεται να ενεργήσει ενάντια στην πίστη, ενάντια στο έλεος, ενάντια στην ανθρωπιά, ενάντια στη θρησκεία. Γι΄ αυτό πρέπει νάναι ψυχή έτοιμη να κοιτάζει κατά κει που προστάζουν οι άνεμοι της τύχης κι οι αλλαγές των πραγμάτων, και να μην παρατάει το καλό, άμα μπορεί, μα να ξέρει  να το γυρίζει και στο κακό όταν αναγκάζεται.”

Η αντίληψη αυτή βασίζεται στην απλή σκέψη: Αφού η πολιτεία είναι ένα άθροισμα ατόμων, οι πολλοί έχουν το προβάδισμα έναντι των λίγων. Στην ίδια σκέψη στηρίζεται το δίκαιο της πλειοψηφίας που ισχύει στις ολιγαρχίες και στις δημοκρατίες. Όμως, δεν είναι ακριβώς έτσι. Αγόρασα ένα παζλ. Όλα τα κομμάτια του βρίσκονται στο κουτί. Αλλά το παζλ δεν είναι αυτό. Είναι με τοποθετημένα τα κομμάτια το καθένα εκεί που αρμόζει. Τότε μόνον προκύπτει η μορφή, η ενότητα και η αυτάρκεια της εικόνας. Η φύση έχει αναρίθμητες ενώσεις. Αυτές αποτελούνται από περίπου 100 είδη χημικών στοιχείων, που ενώνονται με τους πιο απίθανους συνδυασμούς για να σχηματίσουν απεριόριστη ποικιλία σωμάτων. Κι ακόμη, τα ίδια ακριβώς στοιχεία, ανάλογα με τον τρόπο που δομούνται, σχηματίζουν διαφορετικά σύνολα. Από πέτρες μπορεί να είναι δομημένος ένας καθεδρικός ναός, από τις ίδιες πέτρες όμως και ένας πολυτελής οίκος ανοχής. Μ΄ άλλα λόγια, δεν μπορούμε να ζυγίζουμε από τη μια μεριά τους πολλούς κι από την άλλη τους λίγους ή ακόμη και τον ένα και να αποφαινόμαστε ότι οι πολλοί ζυγίζουν περισσότερο, αυτοί έχουν δίκιο. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι μόνο το μέγεθος του πλήθους, αλλά και το  πώς είναι δομημένοι οι πολλοί. Ανοργάνωτοι είναι όχλος. Ο όχλος μπορεί να έχει ισχύ, αλλά προς τα πού θα την κατευθύνει είναι ένα άλλο ζήτημα. Το κύριο χαρακτηριστικό του οργανωμένου πλήθους, του δήμου, είναι ότι διαβουλεύεται. Ακούν ακώλυτα τους ειδικούς για κάθε θέμα, τους πιέζουν για διευκρινίσεις, συζητούν μεταξύ τους και αποφασίζουν. Η απόφασή τους έτσι είναι το συνδυασμένο αποτέλεσμα της γνώσης που τους προσφέρθηκε και της δικής τους βούλησης. Όποιοσδήποτε άλλος πάρει απόφαση γι, αυτούς, όσο σοφός και αν είναι, έχει μεγάλες πιθανότητες να σφάλλει.

Ποια είναι όμως η βούληση του πλήθους; Η έκφρασή της εξαρτάται πολύ από τη διαδικασία. Και αυτή πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στους όρους της διαβούλευσης. Κι αυτό, διότι είναι αυθαίρετο το συμπέρασμα πως οι πολλοί έχουν δίκιο και οι λίγοι (ή ο ένας) άδικο.

Κινδυνεύει να πεθάνει κάποιος σε ένα ερημονήσι. Επικρατεί θύελλα. Να πάει το ελικόπτερο με τους διασώστες ή όχι; Να θυσιάσουμε το άτομο (μπορεί στο κάτω κάτω να επιβιώσει και χωρίς το ελικόπτερο) ή να σπεύσουμε με κίνδυνο από τη μαινόμενη φύση να σκοτωθούν όλοι; Κινδύνεψε η Ε.Ε. από την οικονομική κρίση. Να σπεύσει να σώσει τα 10 εκατομμύρια Έλληνες ή να τους θυσιάσει για να μην κινδυνεύσουν τα 500 εκατομμύρια Ευρωπαίοι; Το ποσοτικό κριτήριο, με την απλότητά του είναι ελκυστικό. Μετράς κι αποφασίζεις. Όμως υπάρχει και το ποιοτικό. Δεν αποκλείεται ένα άτομο να είναι πολύ σημαντικό. Αν στο ερημονήσι αυτός που κινδύνευε ήταν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (ή ο Πρόεδρος Τραμπ που το είχε επιλέξει για τις διακοπές του), μήπως θα έγερνε διαφορετικά η ζυγαριά; Μια χούφτα ανθρώπων φεύγουν στη θάλασσα με πολύ μειωμένες πιθανότητες να επιβιώσουν, επειδή μένοντας στη στεριά οι πιθανότητες είναι πολύ λιγότερες. Η Πία Κλεμπ, καπετάνισσα στη Μεσόγειο, έχει σώσει πολλές χιλιάδες ανθρώπους που πνίγονταν. Αντιμετωπίζει γι΄ αυτές της τις πράξεις ποινή κάθειρξης 20 ετών για συμβολή στη διακίνηση παράνομων μεταναστών. Πώς τοποθετήστε στο δίλημμα;

Η συνηθισμένη διαδικασία, σε ολιγαρχία σημαίνει ότι η απόφαση του 50%+1 είναι απόφαση του συνόλου. Κι αν η απόφαση αυτή είναι να εκτελεστούν οι 50%-1; Αυτή την περίπτωση δεν την είχαν αντιμετωπίσει οι πρόγονοί μας. Ο στόλος των Αθηναίων νίκησε τους Σπαρτιάτες, αλλά η θαλασσοταραχή ήταν τόση που δεν περιμάζεψαν τους πνιγμένους. Καταδικάστηκαν γι΄ αυτό και, μάλιστα, οι δημαγωγοί ζήτησαν από το δικαστήριο να εκτελεστούν όχι μόνον οι νικητές της ναυμαχίας (πολιτικοί αντίπαλοί τους) που δεν περιμάζεψαν τους νεκρούς, απέναντι στους οποίους είχαν ιερό χρέος, αλλά να εκτελεστούν και όσοι ψήφισαν υπέρ αυτών!

Οι χιλιετηρίδες που πέρασαν σήμαναν κάποια πρόοδο. Καταργήθηκε η δουλεία. Ισοτιμήθηκαν πολιτικά άνδρες και γυναίκες. Το πιο σημαντικό, αναγνωρίσθηκαν τα ανθρώπινα δικαιώματα που δεν αφορούν μόνο τους πολίτες μιας χώρας, αλλά όλους τους ανθρώπους. Σ΄ αυτή τη βάση οι μειοψηφίες, ακόμη και ο ένας, έχουν απαράγραφα δικαιώματα, που καμιά πλειοψηφία δεν μπορεί να τα παραβιάσει. Θα μπορούσε να ειπωθεί πως η εποχή μας είναι πολιτικά πιο προχωρημένη από εκείνη των προγόνων μας. Όμως αυτή η πρόοδος πληρώθηκε με βαρύ τίμημα. Στρεβλώθηκε η έκφραση του λαού. Ο λαός μετέχει, στην καλύτερη περίπτωση μία στιγμή κάθε 4 χρόνια περίπου, όταν ψηφίζει τους εκπροσώπους του να αποφασίζουν γι΄ αυτόν. Κι αυτοί οι εκπρόσωποι είναι προεπιλεγμένοι. “Είναι επικίνδυνο να εκλέγονται οι άρχοντες από κατάλογο προσώπων που ήδη έχει καταρτισθεί με (προ)εκλογική διαδικασία”, διατείνεται ο Αριστοτέλης. Και έχει δίκιο. Το ζούμε στην εποχή μας, με τόσους εκλεγμένους άρχοντες, βουλευτές, υπουργούς, δημάρχους κλπ στη φυλακή. Και με την οικτρή πολιτική κατάσταση στην οποίαν έχομε φθάσει. Και με την κυνική μομφή πως ο λαός φταίει, αφού αυτός τους ψήφισε! Γιατί όμως άνθρωποι κατά μέσον όρον υψηλότερης μόρφωσης από το συνολικό λαό να συμπεριφέρονται έτσι σκάρτα; Μα, επειδή το σύστημα που υπηρετούν τους αναγκάζει να αποφασίζουν όχι με τη συνείδησή τους, αλλά με κριτήρια να ξαναείναι υποψήφιοι (υπακοή στο κόμμα) και να ξαναψηφισθούν (συναλλαγή με ψηφοφόρους) και χωρίς να λαβαίνουν υπόψη τους τις ερχόμενες γενιές (χρονικός ορίζοντας ως τις επόμενες εκλογές).

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s