ΚΟΙΝΟΚΤΗΜΟΣΥΝΗ Ή ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ;

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Ιουνίου 2019

Οι μεγάλοι διανοητές στην αρχαιότητα ασχολήθηκαν με την ιδιοκτησία. Ο Πλάτων παρουσίασε στην Πολιτεία του το ιδανικό κατ΄ αυτόν πολίτευμα που θα μπορούσε να θεωρηθεί κράμα φασισμού, κομμουνισμού και δημοκρατίας. Φασισμού, λόγω στεγανού διαχωρισμού τάξεων. Κομμουνισμού λόγω κοινοκτημοσύνης. Και δημοκρατίας, διότι δεν έχει δούλους, ενώ δέχεται ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών. Ο Αριστοτέλης από την άλλη, απορρίπτει τις ιδέες του δασκάλου του. Παραδέχεται ότι στην  κοινοκτημοσύνη είναι λίγοι αυτοί που συγκρούονται συγκριτικά με το πλήθος αυτών που έχουν χωριστές ιδιοκτησίες. (“Θεωρομεν ολίγους τος κ τν κοινωνιν διαφερομένους πρς πολλος συμβάλλοντες τος κεκτημένους δί τς κτήσεις“). Ωστόσο, για την παρανομία, λέει, εκείνο που μετρά είναι η κακοήθεια των πολιτών μάλλον, παρά το κοινωνικό σύστημα. Βέβαια το κοινωνικό σύστημα μπορεί να επιβληθεί με νόμο, ενώ η κακοήθεια δεν καταργείται με νόμο. Από την άλλη, ως κυριότερο μειονέκτημα της κοινοκτημοσύνης θεωρεί ότι ελάχιστα φροντίζομε γι΄ αυτό που ανήκει σε πολλούς (Ἣκιστα ἐπιμελείας τυγχάνει τὸ  πλείστων κοινὸν) , επειδή νομίζομε ότι άλλος θα φροντίσει για τα κοινά. Κοινοκτησία είχαν και οι πρώτοι Χριστιανοί.

Σήμερα δεν υπάρχει πολιτεία χωρίς κοινοκτησία κάποιων και ιδιοκτησία άλλων. Πλατείες και δρόμοι είναι συνήθως κοινόκτητοι, ενώ τα οικόπεδα ιδιόκτητα. Όμως για τις εθνικές οδούς πληρώνομε διόδια. Οι παραλίες αφημένες στην τύχη τους μετατρέπονται σε σκουπιδαριά. Όποιος κι αν τις φροντίζει, κράτος, δήμος, ιδιώτης, η συντήρησή τους απαιτεί εισιτήριο από τους χρήστες. Η ζούγκλα του Αμαζονίου, οι πόλοι, οι ωκεανοί μπορούν να είναι ιδιοκτησίες ατόμων ή και κρατών;

Πέρα από το γενικό δίλημμα της κοινοκτημοσύνης ή ιδιοκτησίας, υπάρχει και το επιμέρους: Κοινοκτησία/ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής ή των προϊόντων αγαθών τους (κοινοχρησία, ιδιοχρησία); Ο Σοβιετικός κομμουνισμός εννοούσε κοινοκτησία των μέσων παραγωγής, ενώ οι πρωτοχριστιανικές κοινότητες των αναλώσιμων αγαθών.

Σήμερα έχει κυριαρχήσει η ιδιοκτησία με την επικράτηση του ακραίου φιλελευθερισμού. Έχει αποδείξει την ανωτερότητά του αφενός με την αποτελεσματικότητά του και αφετέρου με αυτή καθαυτή την σχεδόν καθολική επικράτησή του. Και πάλι υπάρχουν επιφυλάξεις, καθώς η επιτυχημένη με τα κριτήρια επιτυχίας του φιλελευθερισμού Κίνα είναι κομμουνιστική. Οπωσδήποτε, με την υπάρχουσα σήμερα κατάσταση, έχουν επιτευχθεί πρωτοφανείς επιτυχίες. Παράταση ζωής, μείωση των μέσων όρων πείνας, φτώχειας, αναλφαβητισμού και παιδικής θνησιμότητας (J.Norberg). Κι αυτά αποδίδονται στην επικράτηση του καπιταλισμού και στη τεχνολογία, υπονοώντας ότι η τεχνολογία εξελίχθηκε χάρη στον καπιταλισμό. Από την άλλη, στις πλουσιότερες χώρες όσο μεγαλύτερη είναι η οικονομική ανισότητα, τόσο χειρότερα είναι: η παχυσαρκία, ψυχικά νοσήματα, ανθρωποκτονίες, γεννήσεις από έφηβα κορίτσια, φυλακισμένοι, παιδική ευημερία, ναρκωτικά, προσδόκιμο επιβίωσης, σχολικές επιδόσεις, αμοιβαία εμπιστοσύνη, θέση των γυναικών, κοινωνική κινητικότητα, ευρεσιτεχνίες (R.G.Wilkinson). Οι μεγάλες οικονομικές ανισότητες οδηγούν σε εύλογες κοινωνικές αντιπαραθέσεις και κατά συνέπεια απειλούν την πολιτική σταθερότητα (Αριστοτέλης). Παρά την επικράτηση της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, παραμένει ερώτημα αν μ΄ αυτήν επιτεύχθηκε η ευδαιμονία, στην οποίαν αποσκοπεί κάθε πολιτικό καθεστώς.

Σε καθεστώς καπιταλισμού, ικανοποιήθηκαν πρωτοφανώς οι απαιτήσεις του αισθητού Εγώ, του σώματός μας. Η ιδιοκτησία είναι μια επέκταση του αισθητού Εγώ, όπως επέκτασή του είναι το σπίτι μου, το μπαστούνι μου, η τεχνητή οδοντοστοιχία, τα στεντ στις στεφανιαίες αρτηρίες μου. Η ευδαιμονία, αντίθετα, η παρουσία “καλού θεού” μέσα μας, αφορά το νοητό Εγώ. Η μη ικανοποίηση των στοιχειωδών αναγκαίων για το αισθητό Εγώ επιβάλλει δυστυχία. Η ικανοποίησή τους όμως δεν εξασφαλίζει ευδαιμονία, που απαιτεί και την κοινωνική αναγνώριση στοιχειωδώς και, προπάντων, την επίτευξη των σκοπών που έχει σχηματίσει καθένας μέσα του. Τα δεινά της ανισότητας που αναφέρθηκαν αποκλείουν την ευδαιμονία, παρόλα τα πρωτοφανή επιτεύγματα της τεχνολογίας. Ως μέρος του αισθητού Εγώ, η ιδιοκτησία, όταν γίνει υπερβολική, γίνεται επικίνδυνη όσο η παχυσαρκία, τα περιττά βάρη.

Οι σκέψεις που κάνω έχουν τα σπέρματά τους στα προγονικά κείμενα. Στον Αριστοτέλη διαβάζω ότι το βουλητικό μέρος της ψυχής μας έχει δύο συνιστώσες: την προαίρεση και την όρεξη. Η προαίρεση έχει την αφετηρία της στις γνώσεις, το λόγο καθενός. Η όρεξη όμως, δεν αναφέρεται ποιαν έχει αφετηρία. Είναι “φύσει”. Ο άνθρωπος “φύσει” του ειδέναι ορέγεται”, λέει, και παντού την όρεξη τη συνδέει με τη φύση, εκ γενετής, για την οποίαν τίποτε δεν μπορούμε να κάνουμε. Ποιος είναι όμως ο μηχανισμός αυτής της φύσης; Η όρεξη αφορά τον ταλαντούμενο μηχανισμό του συναισθήματος και της βούλησής μας. Όπως το ρολόι δείχνει τις ώρες χωρίς να δέχεται πληροφορίες από πουθενά, έτσι και η βούλησή μας ταλαντώνεται ανεξάρτητα από γνώσεις και λογική. Ταλαντώνεται από το “θέλω να” στο “θέλω να μη” περνώντας ασύμμετρα από φάσεις. Μετά το “θέλω να” (π.χ. φάω) ακολουθεί μια σωματική φάση (τρώω) ως τον κόρο, οπότε αλλάζει απότομα στο “θέλω να μη” (φάω άλλο), ακόμη και αν υπάρχει διεγερτικό ερέθισμα (νόστιμο φαγητό). Βαθμιαία από κει και πέρα μεταπίπτει στη φάση “δεν θέλω να” (φάω) στη διάρκεια της οποίας δεν έχω ακόμη πεινάσει, αλλά ένα κατάλληλο ερέθισμα (ορεκτικό έδεσμα) μου ανοίγει την όρεξη και πρόωρα φθάνω στο “θέλω να”.

Αυτού του είδους η ταλάντωση υπάρχει όχι μόνο σε ψυχολογικό επίπεδο, αλλά και στο φυσικό κόσμο, σε φυσιολογικό επίπεδο (π.χ. καρδιακή λειτουργία) και σε πολιτικο-οικονομικό. Χαλιναγωγείται. Μια ισχυρή ταλάντωση με συχνότητα υψηλότερη από τη φυσική (βηματοδότης) μπορεί να παρασύρει την ταλάντωση, έτσι που δεν μένουν πολλά περιθώρια για τυχαία συμβάματα. Στην πατρίδα μας, μετά τη μεταπολίτευση είχαμε κατά μέσον όρο εκλογές (ταλαντούμενη πολιτική εξέλιξη), κάθε 2,7 έτη. Αν οι προγραμματισμένες εκλογές γίνονταν όχι κάθε 4, αλλά κάθε 3 έτη, οι ανεξέλεγκτες πολιτικές κρίσεις θα ήταν σημαντικά λιγότερες. Το επιβάλλουν οι νόμοι της ταλάντωσης. Σε μια τέτοια ταλάντωση, σε μια πρώτη φάση πρέπει να υπάρχει μια ενίσχυση της ιδιοκτησίας και του καπιταλισμού, κίνητρα ανάπτυξης. Οι αντιδράσεις δεν προβλέπονται μεγάλες, επειδή υπάρχει η ανερέθιστη περίοδος χάριτος. Οφείλει να ακολουθήσει μια σοσιαλιστική φάση (αμοιβές των εργαζομένων ανάλογα με την απόδοσή τους). Και στην τρίτη φάση να ενισχυθεί η κομμουνιστική κοινοκτημοσύνη και κοινοχρησία προς όφελος όλων, ιδιοκτητών, εργαζομένων και ανέργων, ανάλογα με τις ανάγκες τους. Θα ακολουθήσει νέα ταλάντωση με τις ίδιες φάσεις.

Η ιδιοκτησία είναι για το άτομο ό,τι η πατρίδα για το δήμο. Τουλάχιστον όσο διατηρείται το κράτος/έθνος, η επικράτηση ιδιοκτησίας φαίνεται απαραίτητη, όσο και αν ο Εμμ. Ροΐδης έχει επιφυλάξεις ως προς το κράτος: “…οὐδ΄ ἀπέχει πολλοὺς αἰῶνας ἠ ἐποχὴ ὃπου οὒτε σύνορα, οὒτε ἐθνικά συμφέροντα, θέλουσι χωρίζει ἀπ΄ ἀλλήλων τοὺς ἀδελφωθέντας ἀπογόνους του Ἀδάμ“.

 

2 thoughts on “ΚΟΙΝΟΚΤΗΜΟΣΥΝΗ Ή ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ;

  1. Υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία στην παρούσα ανάλυση με κορυφαίο το :

    “Ωστόσο, για την παρανομία, λέει, εκείνο που μετρά είναι η κακοήθεια των πολιτών μάλλον, παρά το κοινωνικό σύστημα”.

    Για το οποίο θετικό αποτέλεσμα μπορεί να φέρει μόνο η παιδεία. Ωστόσο, στην παρούσα ανάλυση και με βάση της Αριστοτελική μεσότητα, θα μπορούσε να προστεθεί το γεγονός ότι η ιδιοκτησία για να είναι αρετή θα πρέπει να κινείται στο μεσαίο χώρο ανάμεσα στην κοινοκτημοσύνη και το φεουδαρχισμό. Το ίδιο θα μπορούσε να ισχύσει και για την επιχειρηματικότητα, που θα πρέπει να κινείται ανάμεσα στον ελεύθερο θεμιτό ανταγωνισμό και το μονοπώλιο.

    Επίσης να τονισθεί ότι στις ΗΠΑ γίνονται κάθε 4 χρόνια ακριβώς προεδρικές εκλογές και κάθε 6 χρόνια εκλογές για τη γερουσία. Αυτό έχει σαν συνέπεια κάθε 2 χρόνια να γίνονται εκλογές και με την ευκαιρία αυτή ζητήματα που φέρνουν έντονες αντιδράσεις τίθενται σε δημοψήφισμα. Έτσι κάθε δύο χρόνια γίνονται δημοψηφίσματα που μπορεί σε μια πολιτεία να φθάνουν και τον αριθμό 100! Επίσης στις εκλογές υπάρχει ένα ενιαίο ψηφοδέλτιο και περιλαμβάνει όλα τα κόμματα και όλους τους υποψηφίους αλφαβητικά μαζί με όλα τα δημοψηφίσματα. Το ψηφοδέλτιο επίσης συνοδεύεται με σύντομα βιογραφικά όλων των υποψηφίων και σύντομη θετική και αρνητική ανάλυση των δημοψηφισμάτων Δείγμα ψηφοδελτίου μπορεί κανείς να κατεβάσει από το διαδίκτυο ένα με δύο μήνες πριν τις εκλογές, ώστε να έχει κατάλληλη προετοιμασία..Αν λάβει κανείς υπόψη ότι υπάρχουν και οι προκριματικές εκλογές όπου πολίτες καθορίζουν για το ποιοι θα είναι οι υποψήφιοι, τότε πλησιάζει το σύστημα προς τη δημοκρατία. Ωστόσο ο επίσημος χαρακτηρισμός από το σύνταγμα των ΗΠΑ είναι ρεπούμπλικα και όχι δημοκρατία.

    Like

  2. Πολύτιμες επισημάνσεις, που ελπίζω να μου δοθεί η ευκαιρία να τις λάβω υπόψη μου σε μελλοντικά άρθρα μου. Επανειλημμένα έχω επισημάνει πως οι ΗΠΑ και η Ελβετία είναι οι χώρες που το πολίτευμά τους πλησιάζει περισσότερο από κάθε άλλης χώρας το δημοκρατικό, χωρίς, ωστόσο, τελικά να είναι.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s