ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 15 Μαρτίου 2019

Εργαλείο και μηχανή είναι συσκευές που παρέχουν φυσική ή νοητική υποστήριξη στην εκπλήρωση ενός έργου. Τα εργαλεία μετασχηματίζουν μορφές ενέργειας. Οι απλές μηχανές μετασχηματίζουν τα στοιχεία της ίδιας ενέργειας. Ο μοχλός και η τροχαλία μετατρέπουν τη δύναμη σε κίνηση ή αντιστρόφως και ο μετασχηματιστής μετατρέπει την ηλεκτρική τάση σε ένταση και αντιστρόφως. H κατασκευή εργαλείων είναι ιδιότητα σχεδόν αποκλειστικά ανθρώπινη, αν και κάποια τετράχειρα έχουν υποτυπωδώς αυτή την ικανότητα.

Με τα εργαλεία μεγεθύνονται τεράστια οι δυνατότητες του ανθρώπου. Όταν ο Αρχιμήδης ανακάλυψε το μοχλό, ανέκραξε, λέγεται, “δός μοι πᾷ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω“. Το κακό με τα εργαλεία είναι ότι, και με τις καλύτερες προθέσεις, αν λειτουργήσουν λανθασμένα, πολλαπλασιάζουν τα ανθρώπινα λάθη – και οι άνθρωποι δεν είμαστε αλάνθαστοι. Αν ένα μαχαίρι δεν κόβει καλά, στην προσπάθειά μας να κόψουμε κάτι, βάζουμε μεγάλη δύναμη και είναι ενδεχόμενο να κόψουμε το χέρι μας.

Τα εργαλεία όμως δεν είναι μόνο φυσικά∙ είναι και πνευματικά. Τα μαθηματικά είναι το κυριότερο εργαλείο φυσικών και κοινωνικών επιστημών. Εργαλείο της Ηθικής είναι η Πολιτική. Η Πολιτική οργανώνει το Δίκαιο, που γίνεται έτσι το εργαλείο της Ηθικής. Ηθική είναι η βούληση της κοινωνίας, σωστότερα το ολοκλήρωμα αυτής της βούλησης. Δίκαιο είναι η βούληση των αρχόντων, που είναι απαραίτητοι για να μη διαλυθεί η κοινωνία. Άρχοντες είναι οι μόνοι που έχουν νόμιμη (δηλαδή αποδεκτή από το σύνολο) εξουσία να επιβάλλουν τη βούλησή τους με αμοιβές και, κυρίως, ποινές. Το Δίκαιο δεν ταυτίζεται με την Ηθική, που, παρά τη θρυλούμενη οικουμενικότητά της, γίνεται διαφορετικά αντιληπτή από τον καθένα, ως ένα προσωπικό “πρέπει” που περιορίζει το αντίστοιχο προσωπικό “θέλω”. Καθώς διαφέρουν τα “θέλω” των μελών μιας κοινωνίας, η συναγωγή του “ολοκληρώματος” της βούλησης της κοινωνίας, που αναφέρθηκε, είναι προβληματική. Γι΄ αυτό είναι αναγκαίο το Δίκαιο που έχει σημαντική σαφήνεια και μπορεί να υπόκειται σε επιστημονική ανάλυση. Το πρόβλημα είναι ότι το σαφές Δίκαιο μπορεί να μη συμπίπτει ή και να βρίσκεται σε διάσταση με την, έστω ασαφή, Ηθική. Το Δίκαιο στις Θήβες απαιτούσε να μην ταφεί ο νεκρός Πολυνείκης, η Ηθική όμως απαιτούσε να ταφεί. Προέκυψε η γνωστή τραγωδία.

Υπάρχει άραγε τρόπος για συμφωνία Ηθικής και Δικαίου; Η Πολιτική, το εργαλείο της Ηθικής, λέει ο Αριστοτέλης ότι προβλέπει τρεις μεγάλες ομάδες πολιτευμάτων: Μοναρχία, Ολιγαρχία, Δημοκρατία. Κάθε ομάδα έχει τα υπέρ και τα κατά της. Στη μοναρχία ο ένας μόνος άρχοντας ενώνει την κοινωνία με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Αν τύχει να είναι ένα φωτισμένο άτομο, προωθεί την κοινωνία με άλματα. Το γεγονός ότι κατέκτησε την εξουσία είναι μια ένδειξη των ικανοτήτων του. Ή, αν είναι κληρονομική η διαδοχή, έχει λάβει παιδεία άρχοντα από τη μέρα της γέννησής του. Δυστυχώς συνήθως δεν γίνεται έτσι. Η ικανότητα για κατάληψη της εξουσίας δεν συμβαδίζει αναγκαστικά με την ικανότητα να κυβερνά κάποιος, και, μάλιστα, μπορεί να χρησιμοποιεί εργαλεία που εμποδίζουν τη σωστή κυβέρνηση, όπως η χρήση ακραίων τρόπων για την κατάληψή της. Και η παιδεία του μπορεί να τον ωθήσει στην αλαζονική ιδιοτελή χρήση της εξουσίας. Συχνοί είναι οι μωροί άρχοντες, που, με τα ισχυρά εργαλεία που διαθέτουν, καταβαραθρώνουν την κοινωνία. Ο πολίτης, για να εξυπηρετηθεί έχει ανάγκη “μέσου”, που είναι εγγενής ανάγκη του συστήματος, ακόμη και στην τελειότερη μορφή του. Για την επουράνια μοναρχία, επικαλούμαστε μέσο: “Και σε μεσίτριαν έχω…Πρέσβευε Χριστώ τω Θεώ…Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου…” κλπ. Στην ολιγαρχία, επιλέγονται “άριστοι” είτε κληρονομικά (αριστοκρατία) είτε με εκλογή. Οι ολιγάρχες έχουν συμφέρον να συμπεριφερθούν με σωφροσύνη. Δυστυχώς, εγγενής στο σύστημα είναι η διαφθορά. Οι κληρονομικοί “άριστοι” (π.χ. βουλή των Λόρδων στο Η.Β.), για να διατηρήσουν τα προνόμιά τους έχουν συμφέροντα που ενδέχεται να είναι αντίθετα με τη βούληση της κοινωνίας. Αλλά και οι εκλεγμένοι “άριστοι” (π.χ. βουλή των Κοινοτήτων στο Η.Β.) πρέπει να κάνουν τα ρουσφέτια των ψηφοφόρων τους ή εκείνων που επηρεάζουν τις ψήφους (οικονομικών, επικοινωνιακών κλπ παραγόντων), αλλιώς δεν ξαναψηφίζονται, και να υπακούν στο κόμμα, αλλιώς δεν ξαναγίνονται υποψήφιοι. Επομένως, δεν είναι ελεύθεροι άνθρωποι, παρά το ότι έχουν αυτοί τη θεσμοθετημένη εξουσία. Αν τύχει να είναι όχι άριστοι, αλλά χείριστοι, δεν υπάρχει νόμιμος τρόπος να αποβληθούν, καθώς η απόφαση του λαού στην ολιγαρχία, όπως και στη δημοκρατία, είναι αμετάκλητη. Οι πρόγονοί μας είχαν επινοήσει το σύστημα που φέρνει κοντά την Ηθική με το Δίκαιο: Οι πολίτες είχαν ίσες πιθανότητες να είναι εκ περιτροπής άρχοντες και αρχόμενοι. Ήταν ελεύθεροι. Και ελευθερία σημαίνει «Ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἂρχειν καὶ ἂρχεσθαι…ἓν δὲ  τὸ  ζῆν  ὡς βούλεταἱ  τις» (Αριστοτέλης). Εργαλείο γι΄ αυτό το σκοπό είναι η κλήρωση των αρχόντων, νομοθετών και δικαστών. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν”, λέει πάλι ο Αριστοτέλης. Κληρωμένοι οι άρχοντες (βουλευτές, δικαστές) στη δημοκρατία, εκλεγμένοι στην ολιγαρχία. Η τρίτη ανεξάρτητη εξουσία, η εκτελεστική (κυβέρνηση, στρατηγοί στην αρχαιότητα) απαιτεί ειδικές γνώσεις, ενώ οι άλλες δύο απαιτούν μόνο κοινό νου και αρετή που είναι ισοκατανεμημένες σε όλους. Γι΄ αυτό η κυβέρνηση διορίζεται με εκλογή από το λαό. Οι κληρωμένες εξουσίες (π.χ. ένορκοι όπως στις ΗΠΑ) απαιτούν μακρότερες διαδικασίες κι έτσι ενδέχεται να υστερούν σε αποτελεσματικότητα, ιδίως σε επείγουσες συνθήκες. Μόνο τυχαία συμπεριλαμβάνουν αρίστους, αλλά αν τύχουν χείριστοι, τίποτε δεν εμποδίζει την αποβολή τους, αφού δεν έχουν εκλεγεί.

Επανέρχομαι όμως στη βασική λειτουργία του εργαλείου. Εξυπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων, αλλά απαιτεί και από αυτούς να ειδικευθούν, να μάθουν να το χειρίζονται. Επομένως, το εργαλείο συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του χρήστη. Γενικότερα, το εργαλείο προβάλλει το δίλημμα: Αξίζει να προσπαθούμε, όταν δεν υπάρχει χρησιμότητα; Για παράδειγμα, αξίζει να ασχολούμαστε με τη δημιουργία κάλλους; Την απάντηση την έδωσε επιγραμματικά ο Περικλής: «φιλοκαλοῦμεν μετ΄ εὐτελείας και φιλοσοφοῦμεν ἂνευ μαλακίας» (Θουκυδίδης). Μας αρέσει το ωραίο χωρίς πολυτέλειες  και φιλοσοφούμε χωρίς αυτοϊκανοποίηση (άρα και τα δύο έχουν και χρησιμότητα). Από την άλλη, τονίζει την ανάγκη και του μη χρήσιμου στοιχείου κάθε προσπάθειας. Θυμίζω: Το εργαλείο συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του χρήστη. Κι επειδή αντιμετωπίσαμε εδώ την πολιτική σαν εργαλείο, η αναγκαστική ενασχόληση κάθε πολίτη με την πολιτική διαμορφώνει την προσωπικότητα, αρετή και κοινό νου, κάθε πολίτη. Η προσδοκία να ωριμάσουν οι πολίτες για να τους επιτραπεί η δημοκρατία είναι υποκριτική δικαιολογία για να αποφευχθεί η δημοκρατία.

 

 

 

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s