ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 11 Ιανουαρίου 2019

Βρίσκομαι σε πλοίο στο λιμάνι. Από το παράθυρο δεν βλέπω παρά ένα άλλο πλοίο δίπλα μας. Κίνηση. Είναι αδύνατο να ξέρω αν εμείς κινούμαστε προς τα εμπρός ή το άλλο πλοίο προς τα πίσω. Κίνηση είναι η μεταβολή θέσης σχετικά με ένα άλλο σώμα. Αν όμως αρχίσω να επιταχύνομαι, νοιώθω μια δύναμη να με σπρώχνει προς τα πίσω, κι αν επιβραδύνομαι, μια δύναμη με σπρώχνει προς τα εμπρός. Η επιτάχυνση λοιπόν είναι απόλυτη κίνηση, χωρίς σύγκριση με άλλο σώμα. Έτσι σκέφτηκε ο A.Einstein και υπέθεσε πως η βαρύτητα, που είναι δύναμη, σημαίνει επιτάχυνση. Φαντάστηκε ένα ασανσέρ ακίνητο πάνω στη γη. Μια σφαίρα απέξω τρυπάει τον ένα τοίχο και βγαίνει από τον άλλο λίγο χαμηλότερα, επειδή πέφτει με τη βαρύτητα. Μετέφερε μετά το νοερό ασανσέρ στο διάστημα και το φαντάστηκε να ανέρχεται επιταχυνόμενο. Μια σφαίρα πάλι τρυπά τον τοίχο του και βγαίνει από τον άλλο, λίγο χαμηλότερα, επειδή στο μεταξύ ανέβηκε λίγο το ασανσέρ. Αδύνατο λοιπόν να καταλάβουμε τη διαφορά ανάμεσα στην επιτάχυνση και στη βαρύτητα με ακινησία. Ναι, αλλά αν, αντί για σφαίρα, είναι μια ακτίνα φωτός, τι γίνεται; η ακτίνα έχει πολύ μεγάλη, αλλά πεπερασμένη ταχύτητα. Όταν το ασανσέρ ανεβαίνει επιταχυνόμενο, η ακτίνα που εισήλθε από τον ένα τοίχο, θα εξέλθει από τον άλλο ελάχιστα χαμηλότερα από το ύψος της εισόδου της, επειδή, ώσπου να φθάσει στον άλλο τοίχο, το ασανσέρ έχει ανέλθει λίγο. Αν όμως ο ανελκυστήρας είναι ακίνητος πάνω στη γη και εισέλθει μια ακτίνα, θα βγει από την άλλη χαμηλότερα από το σημείο από το οποίο εισήλθε; Ναι, ισχυρίστηκε ο σοφός. Κι εννοούσε πως το φως έχει βάρος! Αποδείχτηκε εμπειρικά. Γινόταν μια έκλειψη ηλίου και τα τηλεσκόπια μπορούσαν να τον παρατηρήσουν. Πίσω του βρισκόταν ένα αστέρι, που τη θέση του την ήξεραν εκ των προτέρων με μέγιστη ακρίβεια κάθε στιγμή. Την ώρα της έκλειψης λοιπόν, το είδαν σε άλλη από την αναμενόμενη θέση, επειδή οι ακτίνες του περνώντας πλάι στον ήλιο υπέστησαν μια κάμψη πριν φθάσουν στη γη: τις τράβηξε ο ήλιος με τη βαρύτητά του. Η επιτάχυνση διαφέρει ποιοτικά από την κίνηση: είναι δύναμη. Αυτή είναι η περίφημη θεωρία της σχετικότητας. Και οδήγησε σε τρομακτικά αποτελέσματα, όπως είναι οι ακτινοθεραπείες σε καρκίνους και η ατομική βόμβα.

Να γενικεύσουμε τώρα τη θεωρία φεύγοντας από τον κόσμο της Φυσικής. Ο κόσμος διαρκώς αλλάζει. Το επισήμανε πρώτος ο Ηράκλειτος: “Τὰ πάντα ρεῖ” και “Οὐκ ἄν δίς τὸν αὐτὸν ποταμὸν μβαίης”. Αν επιχειρήσεις να μπεις δεύτερη φορά, θα είναι άλλα νερά, άλλος ποταμός επομένως. Η θεωρία βρισκόταν σε αντίθεση με εκείνη που διατύπωσε αργότερα ο Πλάτων, πως ο πραγματικός κόσμος είναι ο νοητός, ακίνητος, αιώνιος, ενώ ο αντιληπτός με τις αισθήσεις μας κόσμος είναι ένα φθαρτό κακέκτυπό του. Και η κοινωνία μας διαρκώς αλλάζει. Ο καθένας μας καταλαβαίνει πως έχει διαφορές από κάθε άλλον. Και, αν έχει αυτεπίγνωση, δεν μπορεί να είναι βέβαιος αν αυτός άλλαξε ή οι άλλοι άλλαξαν, ενώ αυτός έμεινε ο ίδιος.

Ο άνθρωπος διαρκώς αγωνίζεται. Τα πάντα αλλάζουν γύρω του. Κάποια επειδή έτσι κι αλλιώς θα άλλαζαν, κάποια άλλα όμως ως αποτέλεσμα του αγώνα του. Έτσι μπόρεσε να τα βάλει με το κρύο ανάβοντας φωτιά, με την τριβή, ρολάροντας με τον τροχό, με τη βαρύτητα επινοώντας αερόστατα, αεροπλάνα και πυραύλους. Αντιμετώπισε τα γοργοπόδαρα θηράματά του και τα άγρια θηρία επινοώντας το τόξο, που τα βέλη του έτρεχαν γρηγορότερα από τα θηράματα, ενώ σκότωναν τα θηρία πριν αυτά τον ακουμπήσουν με τα φοβερά νύχια και δόντια τους. Αντίπαλος που δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα μαζί του ήταν ο άλλος άνθρωπος. Επινόησε όμως και γι΄ αυτό την Κοινωνία στα πρότυπα κάποιων εντόμων, όπως τα μυρμήγκια και οι μέλισσες. Κατανομή της εργασίας για ένα κοινό σκοπό.

Μέσα στα πλαίσια της κοινωνίας του αγωνίζεται, για να δημιουργήσει αποθήκες αγαθών που θα τα χρησιμοποιήσει όταν υπάρξει ένδεια από αυτά στη φύση. Δεν σπαταλάει τις δυνάμεις του αγωνιζόμενος εναντίον άλλου ανθρώπου, για να του πάρει τη λεία του. Τώρα όμως δημιουργήθηκε ανταγωνισμός σε άλλο επίπεδο. Μια άλλη ανθρώπινη ομάδα, π.χ. μια συμμορία ληστών, προσπαθεί να σφετερισθεί τις αποθήκες που έχει δημιουργήσει η δική του κοινωνία. Και τότε ακολουθεί μαζική βία, πόλεμος.

Τα παιδιά μας, θα ζήσουν σε μια τέτοια πολύπλοκη κοινωνία και πρέπει να ασκηθούν από μικρή ηλικία για να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της υπόλοιπης ζωής. Πώς; Ο τρόπος είναι να προκαλούνται να αγωνίζονται. Υπάρχουν ποικίλα είδη αγώνα. Είναι ο ανταγωνισμός, η άμιλλα, η ατομική προσπάθεια. Στον ανταγωνισμό, όπως στην κονίστρα, (πάλη ή πυγμαχία), σκοπός είναι η ήττα του αντιπάλου που είναι ένας. Στην άμιλλα, όπως στο στίβο, (δρόμος, άλμα, ρίψεις), αλλά και στο διαγωνισμό, σκοπός είναι η νίκη καθενός, ενώ απαγορεύονται οι ενέργειες εναντίον των άλλων. Οι αντίπαλοι μπορεί να είναι ένας, πολλοί ή και κανένας. Και στην άμιλλα και στον ανταγωνισμό η νίκη μπορεί να είναι αποτέλεσμα της καλής επίδοσης του νικητή, αλλά και της κακής επίδοσης των συναγωνιστών του. Στην ατομική προσπάθεια, ο αγωνιζόμενος δεν παλεύει εναντίον άλλων, αλλά μόνος του, όπως η επιτάχυνση γίνεται όχι συγκριτικά με άλλα σώματα αλλά συγκριτικά με την προηγούμενη ταχύτητα. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς νίκη· είναι ποιοτικά διαφορετικό: βελτίωση των ικανοτήτων εκείνου που προσπαθεί. Η αξιολόγηση, σα μέρος του εκπαιδευτικού κύκλου (οι δύο άλλοι είναι ο ορισμός του σκοπού και του προγράμματος), δίνει τα αποτελέσματα, αν κάποιος νίκησε στον ανταγωνισμό ή στην άμιλλα και αν κάποιος βελτιώθηκε. Ένας τρόπος για την τελευταία είναι οι τακτικές γραπτές αξιολογήσεις με ψευδώνυμο. Με αυτές καθένας μαθαίνει, συγκρίνοντας την επίδοσή του με προηγούμενες, αν βελτιώθηκε. Ο δάσκαλος γνωρίζει με αυτές τη μέση επίδοση της τάξης, αλλά όχι κάθε μαθητή χωριστά. Έτσι πληροφορείται, αν η τάξη βελτιώνεται και επομένως, αν ο ίδιος, ως δάσκαλος, είναι καλός.

Ωστόσο, η σύγκριση με τους άλλους είναι αναγκαία. Στην ενήλικη ζωή, θα υπάρξουν άμιλλα και ανταγωνισμός. Διαγωνισμός επομένως για το πέρασμα από μια εκπαιδευτική ενότητα σε επόμενη για την άμιλλα. Ανταγωνιστικά παιχνίδια, πνευματικά (π.χ. σκάκι) ή σωματικά (π.χ. ποδόσφαιρο) είναι κι αυτή απαραίτητη. Μ΄ αυτή θα μάθουν να αμιλλώνται και ανταγωνίζονται αντιπάλους τηρώντας κανόνες. Προπάντων όμως αγώνας για να βελτιώνεται κάποιος ανεξάρτητα από τους άλλους. Σαν την επιτάχυνση της σχετικότητας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s