Δάσκαλος στο 19ο αιώνα

Δημήτρης Α. Σιδερής*,  dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Σεπτεμβρίου 2018

Τέσσερα χρόνια δημοτικό, τρία σχολαρχείο και ένα διδασκαλείο, συνολικά 8 έτη σπουδών, και νάτος δάσκαλος στο Σκαδό, ορεινό χωριό στη Νάξο, ο παππούς μου. Άφησε ένα χειρόγραφο 226 σελίδων για το ρόλο του δασκάλου και του δημοτικού σχολείου. Σε πρώτη ματιά θαυμάζει κανένας την καλλιγραφία, την άπταιστη χρήση της καθαρεύουσας και την παντελή έλλειψη σε ολόκληρο το κείμενο έστω και ενός ορθογραφικού λάθους. Να σημειώσω πως όταν πρωτοπήγα, 10 χρονών, στο χωριό του, την Κόρωνο, δεν πολυκαταλάβαινα τους ντόπιους, καθώς το ιδίωμά τους ήταν παραφθορά της κοινής Βυζαντινής διαλέκτου. Πριν από λίγα χρόνια έκανα μια μικρή έρευνα (ανακοίνωση σε Πανελλήνιο Γλωσσολογικό Συνέδριο), όπου, μεταξύ των άλλων, υπαγόρευσα ένα κείμενο εφημερίδας σε 10 απόφοιτους μέσης ή ανώτατης εκπαίδευσης, με 12-18 έτη σπουδών. Ούτε ένας δεν μπόρεσε να γράψει κείμενο 236 λέξεων χωρίς κανένα ορθογραφικό λάθος. Αφήνω την καλλιγραφία. Τι καταπεσμός της εκπαίδευσής μας σε σύγκριση με τον παππού μου!

Και έρχομαι στο περιεχόμενο και το συγκρίνω με τις σύγχρονες απόψεις για την εκπαίδευση. Εκπαίδευση θεωρείται ότι είναι η στοχευμένη διαδικασία με την οποίαν αποκτά ο εκπαιδευόμενος την ικανότητα να κάνει πράγματα που δεν μπορούσε να κάνει προηγουμένως. Μπορεί να θεωρηθεί πως αφορά τρία πεδία: γνωστικό, πρακτικό και συναισθηματικό ή στάσεων και δεξιοτήτων συμπεριφοράς. Σε κάθε πεδίο υπάρχουν διαβαθμίσεις. Το συναισθηματικό πεδίο αφορά την ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση, και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία με την οποίαν δημιουργείται η κλίμακα των αξιών ονομάζεται παιδεία, ενώ καλλιέργεια (ή κουλτούρα) είναι αυτή η κλίμακα.

Κάθε σπουδαίο έργο, και η εκπαίδευση, αρχίζει από επιλογή των στόχων, του προγράμματος και της αξιολόγησης, από τα αποτελέσματα της οποίας μπορεί να γίνει έλλογη αναθεώρηση των παραπάνω. Κι ο δάσκαλος στο 19ο αιώνα αρχίζει ακριβώς με το στόχο: «Ο σκοπός του Δημοτικού Σχολείου είναι το να μορφώση τους παίδας ηθικώς και θρησκευτικώς, ώστε όταν εξέλθωσιν εις την κοινωνίαν να καταλάβωσι την προσήκουσαν αυτών θέσιν». Διευκρινίζει ότι ο σκοπός δεν είναι επαγγελματικός. Κι αυτό όχι για το προφανές ότι ο δάσκαλος δεν είναι παντογνώστης, αλλά διότι ο δάσκαλος «δεν γνωρίζει είς τι ο μαθητής προώρισται ώστε καταλλήλως να διδάξη αυτόν». Ακολουθεί η περιγραφή του προγράμματος, πώς δηλαδή, από ποια στάδια θα περάσει ο μαθητής για να επιτευχθεί ο στόχος. Η αξιολόγηση γίνεται και αντιμετωπίζεται με ένα σύστημα ποινών και αμοιβών. Δεν συζητιέται όμως αναθεώρηση του εκπαιδευτικού κύκλου.

Τρία είδη μαθημάτων διδάσκονται: θρησκευτικά, ανθρωπογνωστικά και φυσικά. Σε όλο το κείμενο δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη παιδείας μάλλον παρά εκπαίδευσης. Ποιας παιδείας όμως; Η φυσιολογική βάση της μάθησης είναι η ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών. Όταν επανειλημμένα ένα ερέθισμα προηγείται από ένα άλλο που συνεπάγεται ακούσια αντανακλαστική ανταπόκριση, αναπτύσσεται ένα νέο (εξαρτημένο) αντανακλαστικό: Μαθαίνει το άτομο και το πρώτο ερέθισμα προκαλεί την αντανακλαστική ανταπόκριση που αντιστοιχεί στο δεύτερο. Οι άνθρωποι έχομε εξαιρετικά υψηλή τέτοια ικανότητα, με αποτέλεσμα διττό. Μπορεί ένα ερέθισμα να έχει πολλαπλές ανταποκρίσεις. Αυτή είναι η φυσιολογική βάση της ελευθερίας, καθώς το άτομο διαθέτει τώρα πολλαπλές επιλογές. Μπορεί όμως και πολλαπλά ερεθίσματα να έχουν μία κοινή ανταπόκριση. Αυτή είναι η φυσιολογική βάση της πλύσης εγκεφάλου και της απόκτησης προκαταλήψεων.

Ο δάσκαλος του 19ου αιώνα απαριθμεί τις αρετές που πρέπει να αποκτήσει ο μαθητής: Φιλοπατρία, επιμέλεια, τάξη, φιλαλήθεια, πραότητα, προσοχή, καθαριότητα, ευσχημοσύνη ή κοσμιότητα, θεοσέβεια, ευπείθεια ή υπακοή. Από τις ποικίλες αρετές, η θεοσέβεια και η φιλοπατρία είναι οι ύψιστες, ενώ η ευπείθεια (ή υπακοή) είναι η βάση των αρετών πασών. Υπακοή (και μάλιστα η τυφλή, που διαφημίζεται στο βιβλίο) είναι η υποταγή της ατομικής βούλησης σε μια γενικότερη και ανώτερη βούληση. Η ελευθερία και η ισότητα δεν αναφέρονται πουθενά στο κείμενο.

Η υπακοή (ή υποταγή) στην Αραβική γλώσσα ονομάζεται Ισλάμ και η θρησκεία του Ισλάμ έχει δύο πυλώνες: τη θεοσέβεια και την υπακοή. Μ΄ άλλα λόγια, οι μαθητές του δημοτικού τότε διδάσκονταν τις αρχές του Ισλάμ, χωρίς να το συνειδητοποιούν οι δάσκαλοί τους. Αυτού του είδους η «παιδεία» δεν προωθεί τη δημιουργία πολλαπλών επιλογών στο μαθητή, δηλαδή ελεύθερη σκέψη, αλλά, αντίθετα, περιορίζει την ανταπόκρισή τους σε μία: στο τι επιτάσσει η ανώτερη βούληση. Κι αυτή είναι: του Δασκάλου, του Βασιλέως, του Θεού. Πλύση εγκεφάλου. Για τις αντιρρήσεις στην πρωτοκαθεδρία της υπακοής, σχολιάζει ο παππούς μου, ότι σ΄ αυτό έσφαλε ο «μέγας παιδαγωγός» Ρουσσώ (και μαζί μ΄ αυτόν όλη η Αναγέννηση!) που αντιστρατευόταν την τυφλή υπακοή, υποστηρίζοντας την απλή συμβουλή.

Η υπακοή ή απείθεια στις διαταγές του Δασκάλου αντιμετωπίζονται με διαβαθμισμένες αμοιβές ή ποινές αντίστοιχα. Γίνεται προσεκτική παρατήρηση που καταδικάζει την ειρωνεία σαν ποινή, αλλά και τις υλικές αμοιβές, διότι ο μαθητής δεν πρέπει να συνηθίσει να κάνει στη ζωή του μόνον ό,τι συνεπάγεται αμοιβή. Πρέπει να μάθει τι είναι Αγαθόν και να το πράττει επειδή είναι Αγαθόν και όχι διότι προσδοκά ανταμοιβή. Αναγνωρίζει ακόμη ότι για κάθε ανωμαλία στο σχολείο ευθύνεται κατά τα 9/10 ο Δάσκαλος και μόνο κατά το 1/10 ο μαθητής. Ωστόσο, υπάρχουν και φαύλοι μαθητές, που η συμπεριφορά τους βλάπτει τους συμμαθητές τους. Γι΄ αυτούς επιφυλάσσεται η έσχατη ποινή, η αποβολή.

Υπάρχουν κίνητρα και εμπόδια στη μάθηση. Υπάρχει η φυσική (Αριστοτελική) όρεξη για μάθηση. Αλλά ο μαθητής μπορεί να είναι βλάκας ή να έχει οικογενειακά προβλήματα (δεν έχει να φάει, οι γονείς του τσακώνονται) ή είναι πλουσιόπαιδο. Τα πλουσιόπαιδα, συνηθισμένα να κάνουν ό,τι τους αρέσει, δεν πειθαρχούν εύκολα στην τυφλή υπακοή που απαιτεί ο Δάσκαλος του 19ου αιώνα.

Παλιότερα η γυναίκα θεωρούνταν δούλη του άνδρα, ενώ σήμερα (τέλη του 19ου αιώνα), έχει ίσα δικαιώματα, κατά το Δάσκαλο. Σε μια οικογένεια, έργο του πατέρα είναι να φροντίζει πώς να συντηρεί τη γυναίκα και τα τέκνα της, της μητέρας να φροντίζει τα του οίκου της (περιποίηση τέκνων, ζύμωμα, πλύσιμο, μαγείρεμα κλπ) και των τέκνων να υπακούν τους γονείς τους. Για τα υπόλοιπα έργα υπεύθυνος είναι ο Δάσκαλος. Στο ίδιο πνεύμα επισημαίνεται έμμεσα η ανάγκη της διαβίου μάθησης.

Τελικά, ο συγγραφέας του βιβλίου επικαλείται ορθές ψυχολογικές μεθόδους για να επιτύχει το στόχο της παιδείας που έχει θέσει. Ωστόσο, προτάσσοντας την υπακοή σαν ανώτατη αρετή, δεν επιτρέπει αμφισβήτηση στο στόχο που έχει θέσει και προάγει την πλύση εγκεφάλου μάλλον παρά την ελεύθερη σκέψη.

 

* Ο κ. Δημήτρις Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής καρδιολογίας

2 thoughts on “Δάσκαλος στο 19ο αιώνα

  1. “”Ωστόσο, προτάσσοντας την υπακοή σαν ανώτατη αρετή, δεν επιτρέπει αμφισβήτηση στο στόχο που έχει θέσει και προάγει την πλύση εγκεφάλου μάλλον παρά την ελεύθερη σκέψη.””
    Γιατί το λες; πρώτα μαθαίνουμε και έπειτα πρωτοτυπούμε, αν και όταν έλθει, χωρίς να είναι αυτοσκοπός!

    Like

  2. Ιωάννης Χατζόπουλος, ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου says:

    Η υπακοή στο δημοτικό σχολείο εντός των ορίων της μεσότητας της αρετής, εφόσον εκεί αξιολογείται ο δάσκαλος, είναι απαραίτητη για να βοηθήσει στην ανάπτυξη της συμπεριφοράς του ατόμου, ώστε να πειθαρχεί και να σέβεται. Με αυτή την έννοια η υπακοή είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη του ενάρετου ανθρώπου.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s