Τρίτη Άποψη Ανεξαρτησία γλώσσας, ανάγνωσης, γραφής

Δημ. Α. Σιδερής* dimitris.sideris@gmail.com
Ηπειρωτικός
Αγών, 25 Μαΐου, 2018

Η ανθρώπινη κοινωνία απαιτεί γνώση προγόνων και απογόνων. Από αγελαίοι τροφοσυλλέκτες γίναμε τροφοπαραγωγοί, καλλιεργώντας γη και εκτρέφοντας ζώα, που όλα τους αναπαράγονταν. Το κεφάλαιο (κεφάλια ζώων), που, χωρίς να αναλώνεται, επέτρεπε να ζούμε με ό,τι έτικταν (τόκος) τα ζώα, έπρεπε να μη διασκορπισθεί μετά τον θάνατο του φροντιστή, συντηρητή, υπερασπιστή του. Η αναγνώριση προγόνων και απογόνων, κληρονόμων, το εξασφάλιζε σε σημαντικό βαθμό.

Ουσιώδης σε μια κοινωνία είναι η επικοινωνία των μελών της μεταξύ τους, με τους προγόνους και τους απογόνους τους. Ο άνθρωπος είχε τις ανατομικές και φυσιολογικές προδιαγραφές να αναπτύξει ομιλία, που έγινε φυσικό χαρακτηριστικό του.

Πριν από 100 000 χρόνια, οι άνθρωποι έβγαζαν άναρθρες κραυγές δηλωτικές συναισθημάτων πόνου, πείνας, επιθετικότητας κλπ, όπως όλα τα αγελαία ζώα («Ουάου!»). Αυτές κατατάσσονται σήμερα γραμματικά στα επιφωνήματα. Βαθμιαία, τα επιφωνήματα άρχισαν να αρθρώνονται μιμούμενα, όσο γινόταν, φυσικούς ήχους. Τα πρόβατα που κάνουν «μπε» «βέλαζαν» και έκαναν «βη, βη» (Κρατίνος ). Το «β» προφερόταν πιθανώς σαν «μπ» και το «η» σαν «εε». Οι κατσίκες που κάνουν «μεε», «μήκαζαν», οι αγελάδες που κάνουν «μου» «μύκαζαν». Βαθμιαία άρχισαν να διακρίνονται οι δύο κύριες φυσικές οντότητες, Ύλη και Ενέργεια. Τα ονόματα, που δόθηκαν στην Ύλη, ταξινομήθηκαν ως ουσιαστικά και τα ονόματα της Ενέργειας ως ρήματα.

Η γλώσσα εξελισσόταν ώστε να ικανοποιεί τις μεταβαλλόμενες ανάγκες. Στην εποχή του Ομήρου η ελληνική γλώσσα είχε ήδη οκτώ από τα σημερινά δέκα μέρη του λόγου. Χωρίς προθέσεις και άρθρα, ήταν ακόμη πρωτόγονη, αλλά αρκετά τελειοποιημένη, για να αποδώσει με τον αξεπέραστο ως σήμερα τρόπο της τα συναισθήματα που εκφράζει η ποίηση. Δεν αρκούσε, όμως, για πιο λογικές ανάγκες, φιλοσοφία, πολιτική, ιστορία κ.λπ. Στην κλασική εποχή, η γλώσσα μας είχε τα δέκα μέρη του σύγχρονου λόγου. Εκτός από εργαλείο επικοινωνίας, διαθέτοντας ιστορία (ετυμολογία), έγινε η ίδια φορέας πολιτισμού.

Με τον προφορικό λόγο γινόταν η επικοινωνία των ανθρώπων κυρίως με τους συγχρόνους τους. Τη μάθαιναν τα παιδιά από τη μάνα τους. Εκφερόταν από το στόμα και προσλαμβανόταν με το αυτί.

Πριν από μερικές χιλιετίες επινοήθηκε η γραπτή επικοινωνία με εργαλεία αντίστοιχα το χέρι και το μάτι. Πέρασε από στάδια, ιδεογραφικά, συλλαβογραφικά, αλφαβητικά. Με τη γραφή έγινε δυνατό να επικοινωνούν οι άνθρωποι σε απομακρυσμένους τόπους και με απεριόριστες γενιές προγόνων και απογόνων. Η γραφή αύξησε την ικανότητα του κεφαλαίου να μη διασπείρεται, όταν εξέλειπε ο ιδιοκτήτης του για πολλές γενιές. Η ιδεογραφική γραφή, όπως και η παντομίμα, συμβόλιζαν έννοιες. Η αλφαβητική όμως γραφή, μεγαλοφυής ελληνική επινόηση, συμβόλιζε τη γλώσσα και έμμεσα μόνο τον νοητό λόγο, τις έννοιες. Το ιδεόγραμμα «4» συμβολίζει την έννοια της τετράδας, αν και εμείς το προφέρουμε «τέσσερα», οι Άγγλοι «φόορ», οι Τούρκοι «ντορτ» κ.λπ. Αντίθετα, το αλφαβητικό γράμμα «Μ» δεν συμβολίζει κάποια έννοια, αλλά τον φθόγγο «Μ», ανεξάρτητα από τη γλώσσα του αναγνώστη. «Ο μόνος λόγος ύπαρξης της (αλφαβητικής) γραφής είναι να παραστήσει τη γλώσσα» (F. Saussure, διάσημος ελβετός γλωσσολόγος). Η αλφαβητική γραφή έγινε το εργαλείο της γλώσσας. Κάθε σπουδαίο έργο απαιτεί το πιο εύχρηστο εργαλείο. Η ομιλία ήταν ο κύριος τρόπος επικοινωνίας με τους συγχρόνους, η ανάγνωση με τους προγόνους και η γραφή με τους απογόνους. Φυσικά, μιας και ανακαλύφθηκε η γραφή για να υπηρετεί την ομιλία σε βάθος χρόνου (scripta manent), με συνέπεια να ενισχυθεί ο υπαρξιακός σκοπός της κοινωνίας (σχηματισμός κοινωνικού κεφαλαίου), χρησιμοποιήθηκε και για πλήθος άλλες εκφραστικές ανάγκες. Η μεγαλοφυής ελληνική γραφή (κάθε προφερόμενος φθόγγος ένα γράμμα και κάθε γράμμα ένας φθόγγος) έγινε ουσιαστικό εργαλείο για τη δημοκρατία, επειδή, με την απλότητά της, έδωσε ίση δυνατότητα σε όλους τους Έλληνες να διαβάζουν νόμους και να γράφουν νομοσχέδια.

Εμείς έχομε τεκμηριωμένη αδιάλειπτη εξέλιξη της γλώσσας μας τουλάχιστον από την Ομηρική εποχή. Η σημερινή ομιλία δεν μοιάζει με του Αγαμέμνονα, αλλά είναι η ίδια, διαρκώς ωριμάζουσα γλώσσα, όπως εγώ δεν μοιάζω με το βρέφος που γέννησε η μάνα μου, αλλά είμαι ο ίδιος άνθρωπος. Υπάρχουν γλώσσες πολύ σημαντικές που δεν αλλάζουν, επειδή δε μιλιόνται πια, νεκρές, σεβαστές, σαν ιερές μούμιες, όπως η λατινική. Μετά την κατάκτηση βαρβάρων από τον Αλέξανδρο και τους Έλληνες, η ελληνική γλώσσα επεκτάθηκε σ’ αυτούς και «εκβαρβαρίσθηκε», όπως από τον καβαφικό «Ηγεμόνα εκ Δυτικής Λιβύης», που μιλούσε λίγο «προσέχοντας με δέος τες κλίσεις και την προφορά». Επήλθε διάσταση μεταξύ ζωντανής εξελισσόμενης γλώσσας και καθηλωμένης γραφής. Πολλοί τρόποι πια να γραφεί ο ίδιος φθόγγος. Η γραφή έπαψε να είναι το πιστό εργαλείο της γλώσσας, άχρηστο για τη δημοκρατία, που δεν υπήρχε πια. Ενώ η γλώσσα εξελισσόταν, η γραφή έμεινε, αναλλοίωτη, νεκρή, ιερή μούμια.

Η αφύσικη παρεμπόδιση της εξέλιξης οφείλεται συνήθως σε πνευματική αδράνεια που αντιδρά σε κάθε μεταβολή, ιδίως ταχεία, με ενδεχόμενη αντίδραση τη βίαιη αλλαγή που αποκόπτει από την παράδοση, αναγκαία για διατήρηση της ταυτότητας. Η πνευματική αδράνεια οφείλεται συχνά σε σύγχυση. Συγχέονται η γλώσσα, η γραφή και η ανάγνωση. Όμως, η γλώσσα υπήρχε χιλιετίες πριν επινοηθεί η γραφή και τα παιδιά μιλούν πολύ καλά πριν πάνε στο σχολείο. Ο τυφλός δεν μπορεί ούτε να διαβάσει ούτε να γράψει, αλλά ο κουλός δεν μπορεί να γράψει, μα διαβάζει. Με την ιδεογραφική γραφή μπορεί να γράφει και να διαβάζει ακόμη και όποιος δεν μπορεί να μιλάει. Λόγω της σύγχυσης, κάθε επέμβαση στη γραφή νομίζεται εσφαλμένα ότι αλλοιώνει τη γλώσσα.

Υπάρχει η άποψη ότι ο δημόσιος τομέας και η εκφραστική μας ικανότητα έχουν υποβαθμισθεί, επειδή καταργήθηκε η καθαρεύουσα και επικράτησε το μονοτονικό σύστημα. Δεν υπάρχει καμιά σχετική τεκμηρίωση. Θεωρείται επίσης ότι η παράλογη πια σήμερα «ορθογραφία», αντί «της ορθής γραφής», που αποδίδει πιστά την ομιλία, αναπτύσσει τη νόηση. Ούτε γι’ αυτό υπάρχει τεκμηρίωση.

Σήμερα υποβαθμίζουμε τη διδασκαλία της προγονικής γλώσσας, χωρίς να ενισχύουμε τη σύγχρονη παραλλαγή της εφαρμόζοντας φωνητική γραφή, που είχαν οι πρόγονοί μας. Αντίθετα, υποστηρίζω ότι απαιτείται ο μαθητής α) να καλλιεργήσει τη μητρική του γλώσσα χρησιμοποιώντας την προφορικά και γραπτά, με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, για επικοινωνία με τους συγχρόνους του· β) να καταστεί ικανός να διαβάζει τα κείμενα των προγόνων ήδη από το δημοτικό, ώστε και τον τρόπο της σκέψης τους να προσλαμβάνει και τη γλώσσα του να εμπλουτίζει από τον ιστορικό γλωσσικό θησαυρό· και γ) να επικοινωνεί με τους απογόνους του, κυρίως γραπτά, με τον απλούστατο δυνατό προγονικό τρόπο της φωνητικής γραφής.

*Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

2 thoughts on “Τρίτη Άποψη Ανεξαρτησία γλώσσας, ανάγνωσης, γραφής

  1. Αγαπητέ κ. Σιδερή,
    Να που ξαναβρισκόμαστε στον ωκεανό του Διαδικτύου μετά από τόσα χρόνια (το 1996 ήσασταν μέλος της τριμελούς επιτροπής του διδακτορικού μου στα Γιάννινα). Βρήκα τυχαία το ιστολόγιό σας εδώ και κάποιο καιρό. Με αφορμή το θέμα της γλώσσας θα ήθελα να καταθέσω δυο επισημάνσεις. Πρώτον, ο Όμηρος γνώριζε τόσο τα άρθρα όσο και τους συνδέσμους, όπως μαρτυρεί αφενός η δική μου περιορισμένη γνώση των κειμένων και αφετέρου η γνώμη φίλων πανεπιστημιακών φιλολόγων. Δεύτερον, η ορθογραφία (με την παραδοσιακή μορφή που τη μάθαμε στα σχολικά μας χρόνια) δεν είναι περιττή και άχρηστη από μαθησιακής πλευράς, και στο θέμα αυτό έχω τη σύμφωνη μαρτυρία δοκίμων νευροψυχολόγων. Υπό τύπον ασκήσεως, δοκιμάστε να γράψετε ’φωνητικά’ μια μόνο παράγραφο του κειμένου σας. Δεν είναι καθόλου το ίδιο.
    Το τακτικό μου ιστολόγιο είναι στη διεύθυνση http://antonispapagiannis.blogspot.gr/ .
    Τέλος, μπορείτε να δείτε ένα σχετικό άρθρο μου για τη γλώσσα δημοσιευμένο πριν μερικές χρόνια στη σελίδα (συγγνώμη για το μακροσκελές του συνδέσμου):
    http://antifono.gr/portal/%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B5%CF%82/%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%B3%CE%B5%CF%89%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE/%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%80%CF%84%CF%8C%CF%82-%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%BF%CF%82/3830-%CE%A4%CE%B1-%CF%80%CE%AC%CE%B8%CE%B7-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B3%CE%BB%CF%8E%CF%83%CF%83%CE%B1%CF%82-%CE%BC%CE%B1%CF%82.html
    Με εκτίμηση
    Αντώνης Παπαγιάννης

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s