Τρίτη Άποψη. Πόσο πουλιέται η ελευθερία;

ΤΟΥ ∆ΗΜΗΤΡΗ Α. ΣΙ∆ΕΡΗ* dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 2 Φεβρουαρίου 2018

«ΠΟΣΟ πουλιέται το φιλί στη ∆ύση στην Ανατολή;» Το γνωστό τραγούδι μάς λέει κάτι σημαντικό. Όχι πόσο πουλιέται το φιλί, αλλά ότι το φιλί πουλιέται. Τι είναι για πώληση;

Τα κίνητρα για να κάνουμε κάτι ταξινομούνται σε πέντε κατηγορίες (Maslow), που μπορούν να συμπτυχθούν σε τρεις, ανά ένα στις τρεις υποστάσεις του Εγώ μας. Το αισθητό από όλους Εγώ μας άρχισε να υπάρχει όταν ένα πατρικό σπερματοζωάριο ενώθηκε με ένα μητρικό ωάριο. Είναι ένα συγκρότημα ύλης και ενέργειας, αυτό που οι άλλοι παρατηρούν πάνω μας με τις αισθήσεις τους. Το νοητό Εγώ άρχισε να υπάρχει με τη γέννηση και είναι άμεσα αντιληπτό μόνον από τον εαυτό του. Οι άλλοι μόνο το νοούν, το συμπεραίνουν, παρατηρώντας τη συμπεριφορά του αισθητού Εγώ. Το κοινωνικό Εγώ, η αντίληψη που έχει η κοινωνία για τον καθένα μας, γεννήθηκε με την ένταξη καθενός μας στην κοινωνία του.

Ό,τι είναι αισθητό, είτε μάζα είναι είτε ενέργεια, μπορεί να μετρηθεί, να ζυγισθεί, να εκτιμηθεί. Είναι ανταλλάξιμο, πουλιέται. Δίνοντας τέσσερις κότες αγοράζω ένα κατσικάκι ή οκτώ ώρες έργο που εκτελώ με τους μύες μου κ.λπ. Το αισθητό Εγώ έχει σαφείς υλικές ανάγκες, τροφή, νερό, ένδυση, στέγαση και άλλα. Όλα αυτά αγοράζονται ή επιτυγχάνονται με ανάλωση ενέργειας από το ίδιο το άτομο. Αν δεν ικανοποιηθούν στοιχειωδώς, το άτομο πεθαίνει. Αλλά και το κοινωνικό Εγώ είναι ανταλλάξιμο. Η κοινωνία αποτελείται από ρόλους. Κάθε μέλος της κοινωνίας διαδραματίζει διαφορετικό ρόλο, άλλα όλοι μαζί επιτελούν κοινό έργο. Στο κοινωνικό (επαγγελματικό κυρίως) ωράριο του καθένας επιτελεί όχι ό,τι θέλει, αλλά ό,τι του επιβάλλει ο ρόλος του. Αλλιώς αποβάλλεται από την κοινωνία του (απόλυση, εξορία, φυλακή, εκτέλεση), που σημαίνει κοινωνικό θάνατο ή αφανισμό. Οι ανάγκες του κοινωνικού Εγώ, όπως η κοινωνική αναγνώριση, η αγάπη, η επικοινωνία, δεν είναι τόσο εύκολα μετρήσιμες όσο του αισθητού Εγώ, πάντως είναι όλες αντικειμενικά παρατηρήσιμες. Αν είμαι πλούσιος, μπορώ σχετικά εύκολα να αγοράσω την κοινωνική αναγνώριση ή την αγάπη κι οπωσδήποτε το φιλί με το καράβι από τη Χιο· αν είμαι φτωχός πιο δύσκολα. Μένει το νοητό Εγώ.

Στο νοητό Εγώ υπάγονται όλες οι λειτουργίες που παραδοσιακά εντάσσουμε στη δυσκολονόητη και ασαφώς οριζόμενη ψυχή. Από παλιά (Πλάτων), παρατηρήθηκε πως, όπως όλα τα συστήματα, αποτελείται από μια είσοδο, μια έξοδο κι ένα ενδιάμεσο συνδετικό στοιχείο που επιφέρει την αντιστοιχία μεταξύ εισόδου και εξόδου. Η φύση των εισερχόμενων σημάτων δεν έχει σχέση με τη φύση των εξερχομένων, αλλά υπάρχει, αδρή τουλάχιστον, ποσοτική αντιστοιχία. Βάζω στην είσοδο μιας ζυγαριάς ένα βάρος και στην έξοδό της παίρνω έναν αριθμό, ας πούμε 1. Βάζω ύστερα διπλάσιο βάρος και παίρνω τον αριθμό 2. Άλλη η φύση του βάρους κι άλλη του αριθμού. Στην ψυχή η είσοδος λέγεται γνώση (ή λόγος), η έξοδος βούληση και το ενδιάμεσο στοιχείο συναίσθημα (συγκίνηση, θυμός, στάση, διάθεση). Καμιά αντιστοιχία μεταξύ της φύσης των εισαγόμενων σημάτων, που είναι μορφές ενέργειας, η οποία στα αισθητήριά μας διαμορφώνεται σε ηλεκτρική διέγερση και της φύσης της εξόδου που είναι είτε μυϊκή ενέργεια είτε έκκριση. Αυτό που δεν είχαν προσέξει οι παλιότεροι είναι ότι το συναίσθημα και η βούληση διεγείρονται όχι μόνο από τη γνωστική είσοδο, αλλά και αυτόματα σαν ταλαντωτές, όπως το ρολόι δίνει σήματα χωρίς να παίρνει ερεθίσματα από πουθενά. Περιοδικά, χωρίς ερέθισμα, διψάμε, πεινάμε, νυστάζουμε κ.λπ. Κίνητρο του νοητού Εγώ είναι η αυτοπραγμάτωση, να γίνει ο καθένας ό,τι ονειρεύεται για τον εαυτό του. Διέπεται από τη φαντασία που δεν έχει ούτε φυσικούς ούτε κοινωνικούς περιορισμούς, που διέπουν το αισθητό και το κοινωνικό Εγώ αντίστοιχα. Από το νοητό Εγώ διαμορφώνεται η ελευθερία της βούλησης.

Προφανώς, η αυτοπραγμάτωση δεν μπορεί να ισχύσει, αν δεν ικανοποιούνται στο ελάχιστο τα κίνητρα του αισθητού και του κοινωνικού Εγώ. Όταν κάποιος με στραγγαλίζει, εγκαταλείπω κάθε δικό μου σκοπό, ακόμα και το όνειρο της ελευθερίας μου. Το ίδιο αν η κοινωνία με αποβάλλει. Ωστόσο, παραμένει ότι η βούλησή μου δεν πουλιέται χωρίς εγώ, ο νοητός Εγώ, να το επιτρέψω. Ακόμη και αν βασανίζομαι για ν’ αποκαλύψω τους μυστικούς συντρόφους μου, δε θα το κάνω, αν δεν το θέλω. Η ελευθερία δεν είναι για πούλημα.

Μετά το πέρας της αρχαϊκής φάσης, όταν ο άνθρωπος ζούσε σαν θηρίο από το κυνήγι και την καρποσυλλογή, με μόνους δεσμούς τους βιολογικούς μεταξύ μητέρας-τέκνου και μεταξύ εραστών, καθένας στηρίζεται στους άλλους: άρχισε η δομή και λειτουργία της κοινωνίας. Κάθε στήριγμα είναι και εξάρτηση, με αντίστροφη σχέση. Ανταλλάσσω τρόφιμα και ενδύματα προσφέροντας εργασία ή άλλα χρήσιμα αγαθά. Η ανταλλαγή διέπεται από γνωστικά στοιχεία κυρίως (πόσο πουλιέται το φιλί;), αλλά και από βουλητικά (πόση ανάγκη έχω;). Προσφέρω οτιδήποτε για λίγο νερό, αν διψάω στην έρημο.

Υπάρχει όμως και υποκλοπή της ελευθερίας της βούλησης, ιδίως στην «ανώριμη» περίοδο, όταν δεν έχουν αναπτυχθεί ακόμη οι σωματικές δυνάμεις και οι γενετήσιες επιθυμίες. Τα παιδιά έχουν αναπτυγμένη την ικανότητα να δημιουργούν εξαρτημένα αντανακλαστικά. Σ’ αυτή την περίοδο έχει τεράστια κοινωνική σημασία η κατευθυνόμενη ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών, δηλαδή η παιδεία, και το αντίστροφό της, η πλύση εγκεφάλου. Στην παιδεία, για κάθε παράσταση που προκύπτει μέσα μας, δημιουργείται αντανακλαστικά μεγάλο φάσμα άλλων παραστάσεων, έτσι που αυξάνονται οι επιλογές του Εγώ. Στην πλύση εγκεφάλου, για κάθε παράσταση δημιουργούνται αντανακλαστικά αναστολές για όλες τις δυνητικές παραστάσεις εκτός από μία. Ο λαός Μου, η θρησκεία Μου, το κόμμα Μου, η ομάδα Μου είναι πάνω από κάθε τι άλλο, über alles. Όποιος έχει αντίρρηση, πιστεύω ακράδαντα πως πάει να μου στερήσει την ελευθερία μου. Όποιος μου παρουσιάσει την ιστορία διαφορετικά από εκείνη που έμαθα στο σχολείο ή αμφισβητεί την ιδέα που έχω για την ελευθερία ή απλώς τον τρόπο που μιλώ ή γράφω, προσβάλλει τα ιερά και τα όσια. Είναι εχθρός μου, με απειλεί, δικαιούμαι να αμυνθώ και να τον βλάψω. Τον άπιστο!

Ελευθερία όμως δεν είναι μόνον αρνητικά, να μην κάνω ό,τι μου επιβάλλουν οι άλλοι, αλλά, προπάντων, θετικά, να κάνω ό,τι εγώ βούλομαι (Kant). Σε κοινωνικό επίπεδο συνδέεται άρρηκτα με την ισότητα. «Ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἂρχειν καὶ ἂρχεσθαι…ἓν δὲ  τὸ  ζῆν  ὡς  βούλεταἱ  τις» (Αριστοτέλης). Δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς ισότητα, ούτε αντιστρόφως. Έστω και αν ο βαθμός ελευθερίας είναι αντίστροφος με εκείνον της ισότητας. Όπως είναι η σχέση στηρίγματος και εξάρτησης.

*Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s