Τρίτη άποψη. Αίτιο και αιτιατό στην ιστορία

Δημ. Α. Σιδερής* dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Δεκεμβρίου 2017.

Η τυπική λογική (Αριστοτέλης) λέει ότι η αιτία είναι συνθήκη αναγκαία και ικανή για την εμφάνιση του αποτελέσματος. Ο χρόνος δεν παίζει ρόλο στον ορισμό. «Αν ένα τρίγωνο είναι ορθογώνιο, το άθροισμα των τετραγώνων των κάθετων πλευρών του ισούται με το τετράγωνο της υποτείνουσας». Ισχύει όμως και ακριβώς το αντίθετο: «Αν υφίσταται η ισότητα, τότε το τρίγωνο είναι ορθογώνιο».

Στην πραγματική λογική (Ηράκλειτος), υπεισέρχεται ο χρόνος. Και, ακόμη, υπάρχουν πολλαπλά αίτια για κάθε αποτέλεσμα και πολλαπλά αποτελέσματα για κάθε αίτιο. Η απόδειξη της αιτιότητας (με πιθανότητες πάντοτε) απαιτεί την ικανοποίηση τριών αρχών (και των τριών). Η απόδειξή της είναι συνήθως (όχι πάντοτε) επιτευκτή στις φυσικές επιστήμες, πολύ πιο δύσκολα στις θεωρητικές (π.χ. Ιστορία).

1.Τα δύο φαινόμενα έχουν αποδεδειγμένη σχέση. «Οι περισσότερες ιστορικές αναφορές για τον δικό μας εμφύλιο πόλεμο ευνοούν την αριστερά». Είναι έτσι; Κι αν ναι, τι από τα δύο ισχύει; Επειδή γράφτηκαν από αριστερούς ή επειδή ισχύει η ιστορική αλήθεια και οι περισσότεροι ιστορικοί του εμφυλίου χαρακτηρίσθηκαν αριστεροί, επειδή έγραψαν αντικειμενικά; Με μόνο αυτά τα στοιχεία η σχέση αιτίας-αποτελέσματος μένει αναπόδεικτη.

2. Το ένα φαινόμενο προηγείται αποδεδειγμένα από το άλλο. Το επιχείρημα από μόνο του προφανώς δεν επαρκεί. «Η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη της χώρας μας (ως την κρίση) ακολούθησε τη δικτατορία. Άρα, ήταν αποτέλεσμα της δικτατορίας». «Η δεινή πολιτικοοικονομική κατάσταση που βρισκόμαστε σήμερα ακολούθησε τη νίκη της δεξιάς πάνω στην αριστερά στον εμφύλιο. Άρα για τη σημερινή κατάστασή μας φταίει η νίκη της δεξιάς». Προφανώς, μόνες τους αυτές οι δύο προτάσεις είναι αστήρικτες.

3. Aκόμη και αν ισχύουν και οι δύο παραπάνω αρχές, η απόδειξη της αιτιότητας δεν είναι ακόμη πλήρης. Η ελεγχόμενη μεταβολή ενός φαινομένου (εξεταζόμενου ως αιτίου), ενώ τα συνυπάρχοντα διατηρούνται σταθερά, συνεπάγεται αντίστοιχη μεταβολή του άλλου (θεωρούμενου ως αποτελέσματος). Αυτό γίνεται στο πείραμα. Χρησιμοποιείται κατά κόρον στις φυσικές επιστήμες, αλλά πολύ πιο δύσκολα (ή είναι αδύνατο) στις θεωρητικές, όπως είναι η ιστορία.

Η αναζήτηση των αιτίων είναι απαραίτητη στην ιστορία, αν είναι να έχει χρησιμότητα η ιστορία στην αποφυγή παρόμοιων λαθών. Ο χρόνος όμως είναι μονόδρομος. Και είναι αδύνατο να εφαρμοσθούν οι αρχές της αιτιότητας στην ιστορία που αντιμετωπίζει το πρόβλημα με άλλους τρόπους, όπως αναπτύχθηκαν από τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη. Γράφει ο πρώτος: «ΗΡΟΔΟΤΟΥ ΑΛΙΚΑΡΝΗΣΣΕΩΣ ΙΣΤΟΡΙΗΣ ΑΠΟΔΕΞΙΣ ΗΔΕ, ΩΣ ΜΗΤΕ ΤΑ ΓΕΝΟΜΕΝΑ ΕΞ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΤΩ ΧΡΟΝΩ ΕΞΙΤΗΛΑ ΓΕΝΗΤΑΙ, ΜΗΤΕ ΕΡΓΑ ΜΕΓΑΛΑ ΤΕ ΚΑΙ ΘΩΜΑΣΤΑ, ΤΑ ΜΕΝ EΛΛΗΣΙ ΤΑ ΔΕ ΒΑΡΒΑΡΟΙΣΙ ΑΠΟΔΕΧΘΕΝΤΑ, ΑΚΛΕΑ ΓΕΝΗΤΑΙ, ΤΑ ΤΕ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΔΙ’ ΗΝ ΑΙΤΙΗΝ ΕΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΑΛΛΗΛΟΙΣΙ». Αναζητείται δηλαδή η αιτία ερευνώντας τα θαυμαστά έργα Ελλήνων και βαρβάρων, ώστε να μη μείνουν ακλεή (χωρίς κλέος, δόξα). Ένας γερμανός καθηγητής ιστορίας, ο Ρίχτερ, έγραψε την πιο λεπτομερή ιστορία της αντίστασης των Κρητών στη γερμανική εισβολή. Ερεύνησε εξονυχιστικά όλα τα επίσημα έγγραφα των γερμανικών αρχών, αλλά δεν αναζήτησε τις μαρτυρίες αυτοπτών Ελλήνων που επιβίωναν ακόμη μετά τον πόλεμο. Αναρωτιέμαι τι δίδασκε ο καθηγητής της ιστορίας στους φοιτητές του, Ηρόδοτο ή Goebbels;

Ένας άλλος τρόπος είναι η διασταύρωση της θεωρίας με την εμπειρία, της υπόθεσης με την παρατήρηση, του νοητού με το αισθητό: Η ουσία της επιστημονικής αλήθειας. Παρατηρώντας τα υπάρχοντα γεγονότα, σχηματίζει ο ιστορικός μια θεωρία ή έναν νόμο και κατόπιν αναζητεί άλλα γεγονότα που τον στηρίζουν. «Η ελληνική ιστορία είναι μια αδιάκοπη συνέχεια από πριν από τον Τρωικό πόλεμο ως σήμερα». Το «απέδειξε» ο Παπαρηγόπουλος, με ιστορική αναζήτηση. Το υιοθέτησαν έκτοτε οι έλληνες ιστορικοί, όχι όμως κάποιοι ξένοι. «Τα αίτια της ιστορίας είναι ο πόλεμος των τάξεων». Το «απέδειξε» ο Μαρξ. Το υιοθέτησαν, άμεσα ή έμμεσα, οι ιστορικοί αναγνωρίζοντας τον ρόλο αριστεράς και δεξιάς. Φυσικά, καμιά από τις παραπάνω θεωρίες δεν ανταποκρίνεται στα τρία αυστηρά κριτήρια που αναφέρθηκαν. Ωστόσο, είναι χρήσιμες για την κατανόηση των ιστορικών φαινομένων, καθώς κάθε ιστορικό αίτιο μπορεί να έχει πολλαπλά αποτελέσματα και κάθε ιστορικό αποτέλεσμα μπορεί να έχει πολλαπλά αίτια.

Πρόσφατα ο καθηγητής της ιστορίας, κ. Καλύβας, ειδικευμένος στις δικτατορίες (χούντες) της λατινικής Αμερικής έγραψε ένα άρθρο για την ελληνική περίοδο των συνταγματαρχών. Αναδεικνύει κάποια θετικά στοιχεία. Δέχθηκε πολλές επιθέσεις, αλλά και επαίνους. Προσωπικά διάβασα επικρίσεις εναντίον του μόνον από εμφανώς «δεξιούς» συγγραφείς, αλλά προφανώς, οι «αριστεροί» θα πρέπει να είναι οι περισσότεροι. Νομίζω πως έκανε κάποια λογικά σφάλματα ο κ. καθηγητής. Θεώρησε ότι τα θετικά στοιχεία που παρατηρήθηκαν είχαν σχέση με τη «χούντα», ενώ μπορεί να είχαν λάβει χώρα και χωρίς αυτήν. Θεώρησε πως η χρονική αλληλουχία «χούντας» γεγονότων είναι αποδεικτική της αιτιολογικής σχέσης. Όπως αναφέρθηκε ήδη, ούτε η μεταχουντική ανάπτυξη ήταν αποδεδειγμένα αποτέλεσμα της χούντας ούτε η σημερινή οικονομική κρίση αποτέλεσμα της νίκης της δεξιάς στον εμφύλιο. Προφανώς τέτοιες λογικές είναι αστήρικτες.

Απαντώντας ο κ. Καλύβας στους επικριτές του, περιέπεσε σε άλλο λογικό σφάλμα, ότι δεν είναι υποστηρικτής της δικτατορίας, αλλά το κείμενό του δεν έγινε κατανοητό και παρεξηγήθηκε. Επομένως, σ’ αυτό φταίνε οι αναγνώστες, όχι ο συγγραφέας. Βέβαια, όταν μιλάει και/ή γράφει κάποιος, δεν το κάνει για να μιλήσει ή να γράψει, αλλά για να προσλάβει τη σκέψη του ο ακροατής και/ή αναγνώστης του. Αν ισχύει αυτό για όλους, πολύ περισσότερο ισχύει για έναν καθηγητή, που κύριος σκοπός του είναι όχι να διδάσκει, αλλά να αποκτούν γνώσεις οι μαθητές του.

Δεν υπάρχει «καλό» καθεστώς χωρίς κάποιες «κακές» συνέπειες ούτε «κακό» χωρίς «καλές». Κάποτε πρέπει να δούμε ψύχραιμα τι καλά πρόσφεραν στον κόσμο η ναζιστική Γερμανία, η σταλινική Σοβιετία, η δικτατορία του Παπαδόπουλου κ.λπ. και τι κακά πρόσφεραν στον κόσμο η Γαλλική επανάσταση και η νίκη των συμμάχων στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο. Απ’ αυτή την άποψη, είναι χρήσιμη, αξιέπαινη θα μπορούσαν κάποιοι να πουν, η προσπάθεια του κ. Καλύβα. Απαιτείται, όμως, πολύ αυστηρή εφαρμογή των επιστημονικών ιστορικών κανόνων, για να μην εξαχθούν λανθασμένα αιτιολογικά συμπεράσματα από τέτοια κείμενα. Και έντονα κριτική στάση των αναγνωστών για να μην παρασυρθούν.

Τελικά, τι είναι καλό και τι είναι κακό; Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα αναζητείται στην Ηθική, όχι στην Ιστορία. Ο ιστορικός οφείλει να στηρίζεται όχι στις ηθικές θέσεις του, με προέλευση συνήθως την πίστη, όχι τη γνώση, αλλά στις ιστορικές και την αρχαιολογική τεκμηρίωση που έχει στη διάθεσή του. Ένα άρθρο σε εφημερίδα δεν είναι βέβαια επιστημονικό κείμενο. Ούτε τούτο, το δικό μου.

Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

One thought on “Τρίτη άποψη. Αίτιο και αιτιατό στην ιστορία

  1. Πολύ υψηλή ανάλυση σε πολύ περίπλοκα θέματατα.
    Τί Αγώνας και αυτός του Ηπειρωτικού αναγνωστικού κοινού σου να σε παρακολουθήσει…!!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s