Τρίτη άποψη. Ιδιοκτησία

Δημ. Α. Σιδερής*

Ηπειρωτικός Αγών, 13 Οκτωβρίου 2017

 

Η γη μας είναι τεράστια. Έχει χώρο για να φιλοξενήσει όλα τα είδη και να επιτρέψει να δημιουργούνται διαρκώς καινούργια. Κι όμως, η γη μας δεν είναι απέραντη και δεν έχει χώρο για όλους. Γι’ αυτό εξαφανίσθηκαν παντοδύναμα είδη, δεινόσαυροι, μαμούθ κ.λπ.; Τεράστια λοιπόν, όχι όμως απέραντη.

Η επιφάνεια του πλανήτη μας, αφημένη στην «τύχη» της, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, μετατρέπεται σε ζούγκλα ή σε έρημο, αφιλόξενες για τον άνθρωπο. Όπου επικρατούσε εύκρατο κλίμα μπόρεσε να αναπτυχθεί το ανθρώπινο ζώο. Μόλις σταθεροποιήθηκε, άρχισε να επεκτείνει τεχνητά τις φιλόξενες περιοχές. Καθώς διαμόρφωνε τον χώρο του, η ιδιοκτησία έγινε το σημαντικό στοιχείο για την ανάπτυξή του. Ωστόσο, οι μη ιδιόκτητες περιοχές δεν είναι άχρηστες.

Η ιδιοκτησία αναφέρεται στην κυριότητα, το απόλυτο δικαίωμα στη χρήση και εκμετάλλευση ενός πράγματος. Τα δικαιώματα όμως που απορρέουν από αυτή δεν μπορούν να ασκούνται σε βάρος του γενικού συμφέροντος, ορίζει ορθά το Σύνταγμά μας, στηριγμένο στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Κατά τον Προυντόν, «η ιδιοκτησία είναι κλοπή», αφού αφαιρεί από το σύνολο το δικαίωμα που έχει πάνω της ο ιδιοκτήτης της. Εδώ συζητώ την ιδιοκτησία της γης κυρίως.

Ο ιδιοκτήτης τις περισσότερες φορές αγόρασε ή κληρονόμησε την περιουσία του από κάποιο πρόγονο, ως την αρχική ιδιοκτησία, που αποκτήθηκε με κάποιο αυθαίρετο τρόπο. Ο βοσκός έβοσκε τα γιδοπρόβατά του όπου έβρισκε τροφή, ώσπου εμφανίσθηκε κι άλλος βοσκός και τότε χρειάσθηκε να γίνουν περιφράξεις, δημιουργώντας ιδιοκτησίες. Τα βουβάλια έβοσκαν κι οι ερυθρόδερμοι κυνηγούσαν και σκότωναν ένα κάθε τόσο για να επιβιώσουν, ώσπου ήλθαν οι άποικοι. Ο G.Washington έγινε κύριος εκατοντάδων χιλιάδων στρεμμάτων γης. Από ποιον τα κληρονόμησε ή τα αγόρασε;

Επικρατεί, ωστόσο, η δημιουργική όψη της ιδιοκτησίας που ανέφερα στην αρχή. Ιδιοκτησία είναι ο χώρος που διαμορφώθηκε με τη γνώση και την τέχνη κάποιου που έγινε ιδιοκτήτης του. Βλέπω στα νησάκια μας σειρές από ντουβαράκια ξερολιθιά που χωρίζουν «ιδιοκτησίες» άγονων περιοχών. Ποιοι τρελοί έκαναν τόσα μεροκάματα για να τα χτίσουν; Όχι, δεν ήταν τρελοί. Για να καλλιεργήσουν λίγη γη, έπρεπε να την απαλλάξουν από τις πέτρες. Να τις μεταφέρουν παραδίπλα, μα εκεί καλλιεργούσε με τα ίδια προβλήματα ο γείτονας. Ο πιο αποδοτικός τρόπος ήταν να τα στοιβάξουν σε ντουβαράκια. Αυτά όχι μόνο απαλλάσσουν το χωραφάκι από τις πέτρες, αλλά και συγκρατούν τα χώματα από τις βροχές, δεν αφήνουν τα γιδοπρόβατα να σκορπίζουν, χωρίζουν ειρηνικά τα σύνορα με τον γείτονα κ.ο.κ. Η ιδιοκτησία είναι δημιουργική. Οι «ελεύθερες» παραλίες μας είναι γεμάτες απορρίμματα, άχρηστα πλαστικά, μεταλλικά, περιττώματα, οι ιδιόκτητες συνήθως πεντακάθαρες. Χωρίς φροντίδα, η γη καταλήγει σε αφιλόξενη έρημο ή ζούγκλα. Χωρίς ιδιοκτησία, η φροντίδα της γης γίνεται προβληματική, όσο και να διαθέτει η γη μεγάλη ικανότητα να ανακυκλώνει τα απόβλητα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Η ιδιοκτησία μεταβιβάζεται από τη μια γενιά στην άλλη (συνηθέστερα από πατέρα στον πρωτότοκο). Πριν υπάρξει ιδιοκτησία, επομένως, δεν υπήρχε προηγούμενη γενιά, δηλαδή γεννήτορες. Άνθρωποι όμως υπήρχαν. Πώς βρέθηκαν; Μπορεί να τους έπλασε ο Θεός (Αδάμ) ή οι θεοί (Πανδώρα) ή να τους γέννησε η Γη (αυτόχθονες, ιθαγενείς) αυτόματα ή μετά από σπορά με πέτρες (από τον Δευκαλίωνα). Ιδιοκτησία δηλαδή υπάρχει εφόσον υπάρχουν επώνυμοι. Και αντιστρόφως.

Σε μεγέθυνση, η ιδέα της ιδιοκτησίας ισχύει για την έννοια της πατρίδας, που ανήκει σε όσους συνέβαλαν με τη γνώση και την τέχνη (που τους μετέφερε ο Προμηθέας) στη διαμόρφωσή της. Εναλλακτικά, υπάρχει η άλλη έννοια της πατρίδας, με μεταφυσική αυθαιρεσία. Η γη από τον Νείλο ως τον Ευφράτη αποδόθηκε από τον Θεό στον Αβραάμ με υποχρέωση να σημαδεύει τους άρρενες απογόνους του με την περιτομή. Είναι γνωστή η παρενέργεια. Ο πρωτότοκος του Αβραάμ Ισμαήλ, ήταν γιος παλακίδας, της Άγαρ, ενώ ο δευτερότοκος Ισαάκ της νόμιμης γυναίκας του, της Σάρας. Σε ποιον από τους δύο ανήκε η ευλογημένη γη; Μέχρι σήμερα οι απόγονοί τους, Άραβες, (Ισμαηλίτες, Αγαρηνοί) και Εβραίοι (Ισαακίτες) αντιμάχονται θανάσιμα για την ιδιοκτησία της ευλογημένης πατρίδας.

Ωστόσο, δεν παύει να έχει δίκιο ο Προυντόν. Η ιδιοκτησία είναι κλοπή. Η γη ήταν κάποτε διαθέσιμη σε όλους και με την κτήση της κάποιος την αφαίρεσε αυθαίρετα από το σύνολο. Υπάρχει εναλλακτική λύση;

Ο ιδιοκτήτης μπορεί να μην είναι ένας, αλλά μια ομάδα ανθρώπων, όλοι οι χρήστες του κτήματος. Για παράδειγμα μπορεί να είναι η τοπική αυτοδιοίκηση, μια εταιρία, μια συνδικαλιστική ένωση, το κράτος. Το σημαντικό, για να διατηρεί η ιδιοκτησία τον δημιουργικό χαρακτήρα της, είναι να υπάρχει υπεύθυνος, έστω και αν αυτός αλλάζει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο περιοδικά, κληρονομικά, με εκλογή, με κλήρωση ή με οποιονδήποτε άλλον τρόπο. Το χειρότερο είναι να είναι ασαφές το ιδιοκτησιακό καθεστώς, όπου ο ιδιοκτήτης έχει περιορισμένα δικαιώματα, γι’ αυτό δεν ενδιαφέρεται, ενώ το κράτος δεν μπορεί να επέμβει, αφού το κτήμα δεν είναι δικό του. Η χώρα μας έχει πάμπολλα τέτοια παραδείγματα. Καθώς κάποια τμήματα της πατρίδας μας προσαρτιόνταν κατά περιόδους με ποικίλα νομικά καθεστώτα και ποικίλους διεθνείς όρους, δεν έχουμε, ακόμη σήμερα, ύστερα από δύο αιώνες, έναν ενιαίο χάρτη ιδιοκτησιών της. Στη Ζάκυνθο, για παράδειγμα, τα δάση είναι ιδιόκτητα και η ιδιοκτησία τους προστατεύεται από τις συμφωνίες της προσάρτησης των Επτανήσων. Καθώς η κυριότητά τους δεν είναι πλήρης, οι ιδιοκτήτες δεν μπορούν να τα εκμεταλλευθούν όπως νομίζουν, τα αφήνουν χωρίς καθαρισμό και αυτά γίνονται εύφλεκτα. Αν μάλιστα καούν, οι εκτάσεις τους αργά ή γρήγορα θα αποχαρακτηρισθούν από δασικές και θα μείνουν εκμεταλλεύσιμες στους ιδιοκτήτες της γης. Άραγε να έχουν κάποια σχέση αυτά που γράφω με το γεγονός ότι για πάνω από μια εβδομάδα καίγονταν φέτος το καλοκαίρι τα δάση της Ζακύνθου (είτε εμπρησμοί ήταν, είτε εγκληματική αμέλεια);

Η ιδιοκτησία είναι λοιπόν απαραίτητη, ιδιωτική (προσωπική ή εταιρική) ή δημόσια (τοπική αυτοδιοίκηση, συνδικαλιστική ιδιοκτησία, κράτος, υφήλιος – π.χ. αεροδρόμια – κ.λπ.). Ασάφεια ιδιοκτησίας σημαίνει μη ιδιοκτησία. Για να μην είναι κλοπή, η ιδιοκτησία οφείλει να εξασφαλίζει από τον ιδιοκτήτη της τους όρους χρήσης της από οποιονδήποτε. Ακόμη και χωρίς ιδιοκτησία, αχανείς χώροι μπορεί να έχουν σημασία για τον συνολικό πληθυσμό της γης. Οι ωκεανοί, τεράστιες εκτάσεις δασών, λίμνες, μεγάλοι ποταμοί δεν μπορούν να είναι ασύδοτη ιδιοκτησία ούτε ενός κράτους. Είναι ευθύνη της ανθρωπότητας ολόκληρης. Πάντοτε όμως πρέπει να υπάρχουν σαφείς όροι για ισοδύναμη μέριμνα από όλους και τρόπος για επίβλεψη της τήρησης των όρων.

dimitris.sideris@gmail.com

* Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

2 thoughts on “Τρίτη άποψη. Ιδιοκτησία

  1. Υπάρχει βέβαια και η μορφή της συν-ιδιοκτησίας (condominium). Ερευνητέον αν η μορφή αυτή μπορεί να ισχύσει και στη δημόσια ιδιοκτησία, όπότε κράτη μετέχουν σε κοινές ιδιοκτησίες-κυριαρχίες, ένα πολύ δύσκολο κεφάλαιο του διεθνούς δημοσίου δικαίου.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s