Παιχνίδι

Δημ. Α. Σιδερής*

Ηπειρωτικός Αγών, 23 Σεπτεμβρίου 2017

44. Παιχνίδι.png

ΔΙΑΒΑΖΑ προ καιρού μια θαυμάσια ανάρτηση του καθηγητή Χ. Μασσαλά για το παιχνίδι. Ερέθισμα για να σκεφτώ και να επεκταθώ, ανατρέχοντας στη βιολογία και στην ψυχολογία.

Οι δραστηριότητές μας καθορίζονται αφενός ως απάντηση σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα και αφετέρου αυτόματα, από την ταλάντωση ζωτικών λειτουργιών και της βούλησής μας που τις συνοδεύει, π.χ. περιοδική πείνα, δίψα, έρωτας.

Η κοινωνία μας εξελίχθηκε από την αγελαία ζωή, με επιβολή περιορισμών, κυρίως διατροφικών και γενετήσιων. Έτσι σχηματίσαμε αποθήκες αγαθών για τις περιόδους ένδειας. Οι περιορισμοί δημιουργούν αντιθέσεις. Η κοινωνία ≪θέλει≫ κάτι και το ≪θέλω≫ της ονομάζεται ≪ηθική≫. Εμείς το προσλαμβάνουμε σαν ≪πρέπει≫. Κι αυτό το ≪πρέπει≫ μπορεί να αντιτίθεται στο ≪θέλω≫ καθενός μας. Πεινώ και ≪θέλω≫ να φάω, αλλά είναι νηστεία και ≪πρέπει≫ να μη φάω.

Το ≪θέλω≫ μιας πολιτείας παίρνει σαφή μορφή με τους ≪νόμους≫ που αποφασίζονται από τους ίδιους τους ανθρώπους: Στη μοναρχία από έναν, σύμφωνα με τη δική του βούληση, που μπορεί να είναι κατάφωρα αντίθετη με το ≪θέλω≫ της κοινωνίας. Στην ολιγαρχία από λίγους ≪εκλεκτούς≫. Και στη δημοκρατία από το σύνολο του λαού, που, για λόγους πρακτικούς, μπορεί να προτυπώνεται από λίγους, κληρωμένους με μαθηματική τυχαιότητα από το σύνολο. Επομένως, στη δημοκρατία υπάρχει η μικρότερη δυνατή διάσταση μεταξύ ηθικής και νομιμότητας. Έτσι κι αλλιώς, το κοινωνικό ≪θέλω≫ διαφέρει από το ατομικό. Το κοινωνικό ≪θέλω≫ μάς επιβάλλεται με κάθε μέσο και γι’ αυτό το φοβόμαστε και το σεβόμαστε. Το ατομικό ≪θέλω≫ αντιτίθεται σ’ αυτό και συμπάσχομε με όποιον το επιδιώκει ενάντια στο ≪πρέπει≫. Τα συναισθήματά μας απέναντι στο κοινωνικό ≪θέλω≫ τα ονομάζομε ≪φόβο≫. Εκείνα απέναντι στο ατομικό τα λέμε ≪έλεο≫. Η αντίθεση μεταξύ τους θα καταλήξει σε κάποια ισορροπία που ικανοποιεί συναισθηματικά την πλειονότητα της κοινωνίας. Την ονομάζομε ≪κάθαρση≫. Ο έλεος, ο φόβος και η κάθαρση είναι τα ουσιώδη στοιχεία της τραγωδίας.

Τα παιδιά, με ανεπαρκή σωματική ανάπτυξη και χωρίς τα αναγκαία ανθρώπινα εξαρτημένα αντανακλαστικά για να αναζητήσουν μόνα την τροφή τους και να αμυνθούν έναντι κινδύνων, χωρίς ακόμη να έχει εμφανιστεί η ερωτική ανάγκη, δεν είναι ≪ώριμα≫ (στην ≪ώρα≫ τους). Πρέπει όμως να έχουν ήδη ασκηθεί στις δραστηριότητες των ≪μεγάλων≫. Κι εκεί εκδηλώνεται ο βιολογικός ρόλος του παιχνιδιού, σε ανθρώπους και ζώα, τουλάχιστον θερμόαιμα. Το γατάκι, το σκυλάκι, το κατσικάκι ≪παίζουν≫. Κι αυτό σημαίνει ότι μιμούνται τις πράξεις που θα χρειαστούν αργότερα για να αντεπεξέλθουν στις προκλήσεις του περιβάλλοντός τους, χωρίς να είναι αυτές παρούσες. Τα παιδιά μας παίζουν ≪κρυφτό≫, ≪κυνηγητό≫. Κι αυτά τα παιχνίδια είναι μίμηση της απόκρυψης από ενδεχόμενους εχθρούς, λιοντάρια, λύκους, άλλους εχθρούς, και της θήρας για να κυνηγήσουν ποικίλες λείες που θα χρειαστούν αργότερα για να επιζήσουν. Η διαδικασία συνοδεύεται συχνά από κάποια τραγουδάκια που ρυθμίζουν τους κανόνες: ≪Α μπέμπα μπλομ…≫. Το παιχνίδι κουράζει, αλλά είναι ευχάριστο.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, το παιχνίδι είναι: ≪ΜΙΜΗΣΙΣ ΠΡΑΞΕΩΣ ΣΠΟΥΔΑΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΙΑΣ, ΜΕΓΕΘΟΣ ΕΧΟΥΣΗΣ, ΗΔΥΣΜΕΝΩ ΛΟΓΩ, ΧΩΡΙΣ ΕΚΑΣΤΩ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΕΝ ΤΟΙΣ ΜΟΡΙΟΙΣ, ΔΡΩΝΤΩΝ ΚΑΙ ΟΥ ΔΙ’ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑΣ≫. Ανταποκρίνεται στον αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας, αλλά χωρίς έλεο, φόβο και κάθαρση. Συχνά υπάρχει νικητής και ηττημένος, που συχνά επίσης εναλλάσσονται μεταξύ τους. Η νίκη συνεπάγεται χαρά του νικητή, αλλά δεν αποτελεί κάθαρση. Δεν είναι τυχαίο που χρησιμοποιούμε τη λέξη ≪παίζω≫ για ηθοποιούς και μουσικούς.

Το παιχνίδι είναι βιολογικά αναγκαίο. Απόδειξη ότι υπάρχει και στα ζώα. Είναι το κυριότερο εκπαιδευτικό μέσο, το πιο πρωτόγονο, αλλά και, γι’ αυτό, το πιο αποτελεσματικό. Συνοδεύεται από συναισθήματα χαράς με τη νίκη, αγωνίας με τον αγώνα, θλίψης με την ήττα, οργής με την παράβαση των κανόνων. Ασκεί έτσι το παιχνίδι σωματικά, πνευματικά και συναισθηματικά. Ακίνδυνα ερεθίσματα στο παιχνίδι αποτελούν σύμβολα πραγματικών ερεθισμάτων που στην αληθινή ζωή εγκυμονούν κινδύνους.

Θα μπορούσε άραγε η εκπαίδευσή μας να ήταν ένα παιχνίδι; Να πώς βίωσα ως μαθητής πρώτα και ως δάσκαλος αργότερα μια εκπαίδευση που θυμίζει παιχνίδι. Εκπαίδευση σημαίνει να γίνει κάποιος ικανός να κάνει κάτι που δεν μπορούσε να το κάνει πριν εκπαιδευτεί. Μια τάξη από 15-30 μαθητές περίπου έχουν δηλώσει ότι τους ενδιαφέρει το αντικείμενο που διδάσκεται. Τους παρουσιάζονται μια σειρά από καμιά 50ριά θέματα στα οποία μπορούν να γίνουν ικανοί κι ο καθένας δηλώνει ποια περισσότερο τον ενδιαφέρουν. Ανάλογα με τις επιλογές, ο ≪δάσκαλος≫ σχηματίζει το πρόγραμμα. Όλοι μαζί εκπαιδεύονται σε όσα θέματα ενδιαφέρουν τους περισσοτέρους, ενώ κάποιοι λίγοι θα εκπαιδευτούν ιδιαίτερα. Διατίθενται βοηθήματα, κατάλληλα, βιβλία, διαδίκτυο κλπ. Αρχίζουν με μια δοκιμασία απαντώντας γραπτά σε μια σειρά από ερωτήσεις, ώστε να αξιολογηθεί το επίπεδο των ικανοτήτων τους. Δε δηλώνουν το όνομά τους. Αρκεί ένας κωδικός που τον γνωρίζουν οι ίδιοι. Ο αξιολογητής ≪δάσκαλος≫ υπολογίζει τον μέσο όρο και σημειώνει τα λάθη του καθενός για τα οποία λαβαίνει γνώση μόνον ο ίδιος ο μαθητής. Στη συνέχεια τούς τίθεται ένα πρόβλημα πάνω στο πρώτο επιλεγμένο θέμα του προγράμματος. Με την επίβλεψη του ≪δασκάλου≫ διατίθενται ≈4-5 λεπτά για να το σκεφτεί καθένας χρησιμοποιώντας τα βοηθήματά του, κι ύστερα άλλα ≈5 με 10 λεπτά για συζήτηση σε μικρές ομάδες. Τελικά κουβεντιάζεται από όλη την τάξη για ≈10 με 15 λεπτά. Η λύση στο πρόβλημα έχει δοθεί πια από όλους μαζί. Σπάνια χρειάζεται να επέμβει ο ≪δάσκαλος≫. Αν χρειαστεί, τους επισημαίνει πού πρέπει να εστιάσουν την προσοχή τους για να λύσουν μόνοι τους το πρόβλημα. Η εκπαίδευση προχωρεί. Κατά διαστήματα γίνεται αξιολόγηση των επιμέρους θεμάτων πάντοτε ανώνυμα, όπου κάθε μαθητής μαθαίνει τις ανεπάρκειές του και ο ≪δάσκαλος≫ την πρόοδο της τάξης. Η (προ)τελική αξιολόγηση γίνεται με τις ίδιες ερωτήσεις που είχαν τεθεί στην αρχή. Η μέση διαφορά δείχνει την πρόοδο της τάξης και μαρτυρεί τον βαθμό που παίρνει ο ≪δάσκαλος≫. Όπως φάνηκε, αυτός δε ≪διδάσκει≫ μεταδίδοντας γνώσεις, αλλά οργανώνει τη βελτίωση των ικανοτήτων των μαθητών του. Αυτό είναι εκπαίδευση-παιχνίδι. Η μάθηση κουράζει, αλλά είναι ευχάριστη, εφόσον δε συνδέεται με ποινή. Κάποια τελική αξιολόγηση θα γίνει επώνυμα, για να πιστοποιεί στην κοινωνία ότι ο πτυχιούχος είναι ικανός να εκτελεί τις προσδοκώμενες από αυτόν πράξεις. Δεν είναι πια παιχνίδι. Είναι ποινική.

Τέτοια εκπαίδευση αποθαρρύνει τον ανταγωνισμό. Δεν ταπεινώνει χαμένους. Δίνει όμως την ευκαιρία με διαρκείς συζητήσεις να αναδειχθούν οι ≪άριστοι≫, με τις ηγετικές ικανότητες, όχι με ανταμοιβές ή ποινές, αλλά με καθολική, σιωπηρή συνήθως, αλλά σαφή, αναγνώριση. Κι ο ≪δάσκαλος≫ είναι φίλος, όχι φόβητρο, προετοιμάζοντας, σαν φροντιστής, για την ποινική αξιολόγηση.

 

* Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

2 thoughts on “Παιχνίδι

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s