Τρίτη άποψη. Επιστήμη και ιστορική επιστήμη

Δημ. Α. Σιδερής*

Ηπειρωτικός Αγών, 04 Αυγούστου 2017

Η επιστημονική αλήθεια βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνονται το νοητό με το αισθητό, η υπόθεση με την παρατήρηση, η θεωρία με την εμπειρία. Περιβάλλεται από μια άλω σφάλματος, που το μέγεθός του εκτιμάται, κι αυτό επίσης με σφάλμα. Όλα αυτά σε αντίθεση με την αποκαλυπτική αλήθεια, που ανακύπτει με πίστη και δεν ενέχει σφάλμα. Μπορεί, ωστόσο, να βρεθεί σε πλήρη αντίθεση με την εμπειρία.

Η ιστορία περιγράφει, για να μην ξεχασθούν, τα ένδοξα, ευκλεή, έργα, ελέγχοντάς τα από όλες τις μεριές και αναζητεί τα αίτιά τους. Το γράφει ο πατέρας της, ο Ηρόδοτος: «Ηροδότου Αλικαρνησσέος ιστορίης απόδεξις ήδε, ως μήτε τα γενόμενα έξ ανθρώπων τω χρόνω εξίτηλα γένηται, μήτε έργα μεγάλα τε καί θωμαστά, τά μέν Έλλησι, τά δέ βαρβάροισι αποδεχθέντα, ακλεά γένηται, τά τε άλλα και δι΄ ήν αιτίην επολέμησαν αλλήλοις». Η ιστορική επιστήμη όμως είναι κάτι διαφορετικό από την ιστορία. Σαν κάθε επιστήμη αναζητεί τους νόμους της ιστορίας, αφενός για την αγάπη στην αλήθεια και αφετέρου για να βοηθά να προβλέπονται μελλοντικά γεγονότα, πάντοτε με πιθανότητα μετρήσιμου σφάλματος ώστε να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη.

Ο επιστήμονας ιστορικός, όπως κάθε άλλος επιστήμονας, με βάση τα γνωστά, σχηματίζει μια υπόθεση. Στηριζόμενος σ΄ αυτή την υπόθεση, αναζητεί σχετικά τεκμηριωμένα γεγονότα που την κυρώνουν – ή την ακυρώνουν. Ή, αντιστρόφως, ξεκινά από τυχαίες παρατηρήσεις, σχηματίζει μια υπόθεση που τις ερμηνεύει, αναζητεί έπειτα άλλες παρατηρήσεις που τη στηρίζουν κοκ. Όλα τα φαινόμενα έχουν πολλαπλές αιτίες και καθένα τους γίνεται αιτία για πολλαπλά αποτελέσματα. Η τελολογία μπορεί να υπάρχει, αλλά όχι με ένα γραμμικό, υποχρεωτικό τρόπο. Το ότι έγινε κάποτε κάτι, μπορεί να συνέβαλε να γίνει κάτι άλλο αργότερα, το οποίο όμως θα μπορούσε να είχε συμβεί και από άλλες («τυχαίες») αιτίες, χωρίς τη συγκεκριμένη, η οποία συνέβαλε επίσης στην εμφάνιση και άλλων γεγονότων. Εξάλλου, είναι πιθανό ότι δεν θα γινόταν κάτι, αν δεν είχε γίνει κάτι άλλο προηγουμένως. Προφανώς, δεν θα είχε γίνει η Επανάσταση του 1821, αν δεν είχε προηγηθεί 4 αιώνες προηγουμένως η άλωση της Πόλης. Αντίθετα από τις φυσικές επιστήμες, στην ιστορική είναι αδύνατο το πείραμα. Να δυο παραδείγματα σημαντικών επιστημόνων ιστορικών της δικής μας εποχής.

Ο Παπαρρηγόπουλος υπέθεσε ότι ο Ελληνισμός είναι μια αδιάσπαστη συνέχεια από τους προϊστορικούς χρόνους ως τις μέρες μας και αναζήτησε ιστορικά στοιχεία για να το τεκμηριώσει. Ο Κορδάτος υπέθεσε ότι, όπως στα ιστορικά γεγονότα όλου του κόσμου, έτσι και στην Ελληνική ιστορία, η πάλη των τάξεων είναι η κινητήρια δύναμη των ιστορικών γενομένων και αναζήτησε δεδομένα για να τεκμηριώσει την υπόθεσή του. Όπως κάθε επιστήμονας, έτσι και ο ιστορικός, δεν μπορεί να αποφύγει τις προκαταλήψεις του. Αναζητώντας γεγονότα κάνει, άθελά του, επιλογές, προβάλλοντας τις παρατηρήσεις που στηρίζουν την υπόθεσή του και υποβαθμίζοντας εκείνες που την ακυρώνουν. Ακόμη κι αν η υπόθεσή του αποδειχθεί λανθασμένη, μένουν τα γεγονότα που ανακάλυψε. Μερικές φορές οι επιλογές είναι τόσο έντονες, που μετατρέπουν την ιστορία σε προπαγάνδα. Ο Ρίχτερ μελέτησε επιμελώς τα γερμανικά αρχεία για την Κρητική αντίσταση στο Β΄ΠΠ, αλλά δεν αναζήτησε μαρτυρίες των Ελλήνων αυτοπτών που επιβίωναν όταν έγραφε την ιστορία του.

Με βάση τα παραπάνω, στη συγγραφή ιστορικής επιστήμης, μεγεθύνονται τα στοιχεία μιας υπόθεσης, υποβαθμίζοντας άλλες παράλληλες αιτίες των ιστορικών γεγονότων. Στα παραπάνω παραδείγματα, προβάλλονται η εθνική συνείδηση και οι επιπτώσεις της πάλης των τάξεων αντίστοιχα, ενώ υποβαθμίζονται άλλες αιτίες αναταραχών όπως η γεωπολιτική σημασία του χώρου, οι γεωγραφικές ιδιότητές του δηλαδή που καθορίζουν τα γεγονότα· οι πίστεις των πρωταγωνιστών (και κομπάρσων), κυρίως θρησκευτικές· οι εμφανισιακές διαφορές μεταξύ των λαών, όπως το χρώμα του δέρματός τους· οι γλωσσικές διαφορές μεταξύ τους κλπ.

Οι παραπάνω σκέψεις μου γεννήθηκαν ενώ διαβάζω ένα βιβλίο (Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, Β. Κρεμμυδάς). Γράφω πριν το τελειώσω κι επομένως δεν μπορώ να εκφέρω ακόμη γνώμη. Υποθέτω ότι και όταν θα έχω φθάσει στο συμπέρασμά του δεν θα μπορώ να έχω γνώμη, διότι έγκυρη γνώμη έχουν μόνον οι ειδήμονες, αυτοί δηλαδή που διαθέτουν ευρεία και βαθιά γνώση και ικανή εμπειρία. Παρακινήθηκα να το διαβάσω έχοντας δει μια κριτική που το θεώρησε προκατειλημμένο. Η κριτική ήταν τόσο υπερβολικά αρνητική, που μου φάνηκε αυτή προκατειλημμένη. Συνεχίζω να το διαβάζω, διότι απευθύνεται στον μη ειδικό αναγνώστη, έτσι που είναι εύληπτο, ενώ τονίζει στοιχεία που με τις γνώσεις που έχω από τα μαθητικά μου βιβλία και τα ελάχιστα ιστορικά που έχω διαβάσει έκτοτε μου έχουν μείνει άγνωστα. Για την ώρα το θεωρώ αξιόλογο, αφού με κέντρισε να κάνω σκέψεις και να τις διατυπώσω, όπως αυτή τη στιγμή που γράφω.

Καλά, δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια; Ναι, υπάρχει, αλλά πάντοτε με μια άλω πιθανού σφάλματος. Η διαχρονική αξία αυτής της αλήθειας την ενισχύει, αλλά όχι πάντοτε. Από τα πανάρχαια χρόνια οι άνθρωποι πίστευαν ότι η γη είναι επίπεδη και ο ήλιος κινείται γύρω της. Κι αυτό, μολονότι ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310-230 π.Χ.) είχε διατυπώσει την άποψη του ηλιοκεντρικού συστήματος που υιοθετήθηκε 2 χιλιετίες αργότερα από τον Κοπέρνικο. Και ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (276-194 π.Χ.) υπολόγισε το μέγεθος της γης θεωρώντας την σφαίρα με αξιοθαύμαστη ακρίβεια (περίμετρος 39 690 χιλιόμετρα, αντί των ορθών 40 048 χιλιομέτρων). Δεν παύει όμως η διαχρονική αντοχή μιας υπόθεσης να είναι ισχυρός παράγοντας επιστημονικής αλήθειας. Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες ο αμερικανικός τύπος ήταν αποκαλυπτικός στο ότι σύμβουλοι του Αμερικανού Προέδρου (Allison, D.Kagan, H.R.McMaster), άριστοι γνώστες του Θουκυδίδη, τον συμβουλεύουν να αποφύγει την «παγίδα του Θουκυδίδη». Κατά το μεγάλο ιστορικό, του είπαν, ο καταστροφικός Πελοποννησιακός πόλεμος έγινε διότι η Σπάρτη, κατεστημένη μεγάλη δύναμη της εποχής, είδε με φοβία την ταχεία ανάπτυξη των Αθηνών, μια ανερχόμενη δύναμη. Επομένως και η καθιερωμένη μεγάλη δύναμη της σύγχρονης εποχής, οι ΗΠΑ, θα είναι λάθος να βλέπουν με φοβία την ταχέως ανερχόμενη δύναμη της Κίνας. Το κακό είναι πως σπάνια οι πολιτικοί διδάσκονται από την ιστορία (αν υποθέσουμε ότι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ είναι πολιτικός, λέω εγώ, ο προκατειλημμένος)…

Τέλειωσα το βιβλίο. Όχι, δεν το βρήκα προκατειλημμένο. Εκτός αν θεωρείται προκατάληψη το ότι προβάλλει τις οικονομικές όψεις της επανάστασης, και επικεντρώνεται δυσανάλογα στα νέα στοιχεία που φέρνει στο φως, αντί των παραδοσιακών εθνικιστικών ή αριστερών (πάλη των τάξεων) ερμηνειών . Άξιζε ο χρόνος που διέθεσα για να το διαβάσω.

dimitris.sideris@gmail.com

*Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

3 thoughts on “Τρίτη άποψη. Επιστήμη και ιστορική επιστήμη

  1. Ενδιαφέρον έχουν τα δύο ερωτήματα του Τίμαιου (Πλάτωνος Τίμαιος 28α):

    τί τὸ ὂν ἀεί, γένεσιν δὲ οὐκ ἔχον, καὶ τί τὸ γιγνόμενον μὲν (28α) ἀεί, ὂν δὲ οὐδέποτε; τὸ μὲν δὴ νοήσει μετὰ λόγου περιληπτόν, ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ὄν, τὸ δ᾽ αὖ δόξῃ μετ᾽ αἰσθήσεως ἀλόγου δοξαστόν, γιγνόμενον καὶ ἀπολλύμενον, ὄντως δὲ οὐδέποτε ὄν.

    (Μετάφραση: Ποια είναι η οντότητα που πάντα υπάρχει αλλά ποτέ δεν γεννήθηκε; Και ποια θα μπορούσε να είναι εκείνη που πάντα γεννιέται, αλλά ποτέ δεν υπάρχει; Το πρώτο είναι κατανοητό από τη σκέψη χρησιμοποιώντας τη λειτουργία της νόησης, όπως είναι η γνώση, η οποία παραμένει αιώνια χωρίς αλλαγές, το δεύτερο γίνεται κατανοητό από τις αισθήσεις που δεν είναι λειτουργία της νόησης επειδή έχει γέννηση και θάνατο, ενώ στην πραγματικότητα ποτέ δεν υπάρχει).

    Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα έχει να κάνει με την επιστημονική αλήθεια και την απόλυτη γνώση, χωρίς αχλίδα, που πάντα υπάρχει και ποτέ δεν γεννιέται. Η επιστήμη απλά πλησιάζει την οντότητα αυτή συνδυάζοντας το αισθητό με το νοητό εγώ, αλλά δεν μπορεί να τη φθάσει (αχλίς).

    “… αποκαλυπτική αλήθεια, που ανακύπτει με πίστη και δεν ενέχει σφάλμα…”,
    δεν ενέχει σφάλμα μόνο για τον πιστό, ο οποίος ουσιαστικά απεμπολεί το σημαντικότερο θείο δώρο που έχει και είναι αυτό της νόησης. Σε πολλές περιπτώσεις οι πιστοί εκφοβίζονται (εκβιάζονται) από τους υπόγειους ανθρωπογενείς μηχανισμούς που επιβάλλουν τις αποκαλύψεις σε επίπεδο αισθητού εγώ.

    “… Στα παραπάνω παραδείγματα, προβάλλονται η εθνική συνείδηση και οι επιπτώσεις της πάλης των τάξεων αντίστοιχα, ενώ υποβαθμίζονται άλλες αιτίες αναταραχών όπως η γεωπολιτική σημασία του χώρου, οι γεωγραφικές ιδιότητές του δηλαδή που καθορίζουν τα γεγονότα· οι πίστεις των πρωταγωνιστών (και κομπάρσων), κυρίως θρησκευτικές· οι εμφανισιακές διαφορές μεταξύ των λαών, όπως το χρώμα του δέρματός τους· οι γλωσσικές διαφορές μεταξύ τους κλπ.”,
    Αυτό εντοπίζει την αιτία της προκατάληψης της κριτικής στο κείμενο του Κρεμμυδά, όπου η νόηση περιορίζεται μόνο στις διχαστικές παραμέτρους της ιστορίας που χρησιμοποιούνται για χειραγώγηση των μαζών (διαίρει και βασίλευε) τα υπόλοιπα που αποτελούν και την ουσία του ζητήματος και αναβαθμίζουν τη νόηση, δεν πρέπει να αναλύονται και οι αναλυτές αντιμετωπίζονται όπως ο Κρεμμυδάς.

    “… και ο ήλιος κινείται γύρω της …”,
    Το τραγελαφικό της υπόθεσης αυτής είναι ότι η επιστημονική μελέτη της αστρονομίας σήμερα βασίζεται στο γεωκεντρικό σύστημα, δηλαδή δεχόμαστε ότι η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος, είναι ακίνητη και όλα τα ουράνια σώματα, Ήλιος αστέρια κλπ., προβάλλονται στην επιφάνεια μιας σφαίρας (celestial sphere) η οποία έχει κέντρο το κέντρο της Γης με άπειρη ακτίνα και η οποία περιστρέφεται από ανατολάς προς δυσμάς. Αυτό βέβαια γίνεται για διευκόλυνση των υπολογισμών, επειδή βρισκόμαστε πάνω στη Γη και ο εντοπισμός των ουράνιων σωμάτων έχει νόημα σχετικά με τη θέση που βρισκόμαστε πάνω στη Γη.

    Like

  2. Η ιστορία γενικά πλαστογραφείται για να εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα. Ένα πρόσφατο παράδειγμα πλαστογράφησης είναι η επικρατούσα άποψη ότι οι φοιτητές το 1973 με την κατάληψη του Πολυτεχνείου έριξαν τη χούντα. Εμείς όμως που βιώσαμε τα γεγονότα διαπιστώσαμε με τα ίδια μας τα μάτια ότι αυτό που σταμάτησε, το Πολυτεχνείο, ήταν η διαδικασία επιστροφής στη δημοκρατία κατά τα πρότυπα της Ισπανίας και Πορτογαλίας και η εγκαθίδρυση μιας χειρίστου είδους χούντας που πρόδωσε την Κύπρο με ένα χειρίστου είδους πραξικόπημα και προκάλεσε την Τουρκική εισβολή με 6000 Έλληνες νεκρούς, 200000 Έλληνες πρόσφυγες εκδιωχθέντες μέχρι σήμερα από τα σπίτια τους και μεγάλο αριθμό αγνοουμένων. Την επιστημονική αυτή αλήθεια την αποσιώπησαν σχεδόν όλα τα ΜΜΕ καθώς και σχεδόν όλοι οι “επιστήμονες ιστορικοί”. Το εκπαιδευτικό δε σύστημα υπήρξε ο μοχλός προπαγάνδας της πλαστογράφησης αυτής υιοθετώντας τη συγκεκριμένη αποφράδα ημέρα σαν εθνική εορτή. Επιπλέον το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα ενεθάρρυνε τους φοιτητές, αλλά και τους μαθητές να κάνουν εκ του ασφαλούς καταλήψεις μιμούμενοι τους, κατά τα άλλα, ακριβά αμειβόμενους “ήρωες” του Πολυτεχνείου και έτσι να αποδείχνουν συνεχώς την απαιδευσιά τους ένεκα της οποίας μπορούν με τα ίδια τους τα χέρια να βγάλουν τα ίδια τους τα μάτια. Μάταια ο ραδιοσταθμός της Ντόιτσε Βέλε, που εξέπεμπε στα βραχέα, προειδοποιούσε τους Έλληνες ότι αν σταματήσει η διαδικασία επιστροφής στη δημοκρατία θα αναλάβει ένας χειρίστου είδους δικτάτορας, ο Ιωαννίδης, που σημαίνει ότι οι διοργανωτές και υποστηρικτές της κατάληψης του Πολυτεχνείου γνώριζαν καλά το χειρίστου είδους αποτέλεσμα των πράξεων τους.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s