Άμιλλα και ανταγωνισμός

Του ΔΗΜΗΤΡΗ Α. ΣΙΔΕΡΗ*,

Ηπειρωτικός Αγών, 07 Ιουνίου, 2017.

 

Το τι θέλουμε να κάνουμε προκύπτει διττά: από ερεθίσματα του περιβάλλοντος που πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε και από ανάγκες βιολογικές και ψυχολογικές που ταλαντώνονται αυτόματα. Περιοδικά πεινάω και θέλω να φάω. Αλλά και πριν πεινάσω, η θέα ενός νόστιμου μεζέ (εφόσον δεν είναι πολύ πρόσφατη η λήψη τροφής) μου ανοίγει την όρεξη και θέλω να φάω. Τα κίνητρά μας κλιμακώνονται. Υπάρχουν κίνητρα φυσιολογικά, (πείνα, πόνος, όρεξη για έρωτα κ.λπ.) που αφορούν τη φυσική υπόσταση του αισθητού Εγώ μας· κίνητρα κοινωνικά, (αγάπη, αναγνώριση από άλλους) που αφορούν την κοινωνική υπόσταση του κοινωνικού Εγώ μας· και κίνητρα προσωπικά, (επιδίωξη ενός αυτοσκοπού) που αφορούν την πνευματική υπόστασή του νοητού Εγώ μας. Τα τελευταία κίνητρα είναι ιδιότητα κατεξοχήν ανθρώπινη. Η ικανοποίηση των κινήτρων μας ελέγχεται από τη γνωστική, συνειδητή ικανότητά μας. Μια επιθυμία που είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί ή συνεπάγεται απαράδεκτες ανεπιθύμητες βλάβες, καταστέλλεται από τη λογική μας. Ήδη ο Πλάτων είχε μιλήσει για τα περισσότερα από τα παραπάνω, ενώ ο Hegel, ο Marx και ο VanderPol ανακάλυψαν τη σημασία της περιοδικότητας των κινήτρων, που ανέλυσε την κλιμάκωσή τους ο Maslow.

Η κοινωνική βούληση, όπως εκδηλώνεται με την Ηθική και την Πολιτική, οφείλει αντίστοιχα να στηρίζεται και να ελέγχεται από την κοινωνική γνώση, όπως εκδηλώνεται με την Επιστήμη. Έχουν περάσει 2500 χρόνια από τότε που είχαμε διεθνώς την πνευματική πρωτοκαθεδρία και σχεδόν 1000 χρόνια από τότε που το Βυζάντιο άρχισε πρώτο να εμφανίζει τα σημάδια της Αναγέννησης, που ωστόσο ποτέ δεν ωρίμασε στον τόπο μας, λόγω της πτώσης του. Έτσι, σήμερα καταφεύγουμε στη δυτική σκέψη για να στηρίξουμε οποιαδήποτε πρωτότυπη ιδέα μπορεί να έχουμε. Αυτός ο τρόπος είναι σωστός και απαραίτητος, ενέχει, ωστόσο, περιορισμούς που πρέπει πάντοτε να έχουμε υπόψη μας. Σοβαρός περιορισμός είναι η γλωσσική μεταφορά της σκέψης. Υπάρχουν λέξεις που δε μεταφράζονται με ακρίβεια, ενώ συμβολίζουν θεμελιώδεις έννοιες, που έτσι έχουν διαφορετική σημασία για κάθε λαό. Έχω επισημάνει τη σύγχυση στη μετάφραση του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου. Γράφει: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεός ἦν ὁ Λόγος… Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο… Θεόν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε… Πνεῦμα ὁ Θεός.» Για κάθε Έλληνα είναι προφανής η πνευματικότητα του Λόγου που, με μυστηριώδη τρόπο, έγινε σάρκα, ο Ιησούς. Αυτός ο Λόγος έχει μεταφρασθεί σε: verbum, parole, parola, word, Wort, слово κ.λπ. Όλες αυτές οι λέξεις όμως σημαίνουν τα λόγια ή την ομιλία, όχι το Λόγο. Αλλά τα λόγια είναι αισθητά, τα ακούς ή τα βλέπεις διαβάζοντάς τα, όχι νοητά όπως ο Λόγος.

Άλλο παράδειγμα λεκτικής σύγχυσης είναι μεταξύ άμιλλας και ανταγωνισμού. Σε καμιά γλώσσα που γνωρίζω δεν υπάρχει αντίστοιχη λεκτική διαφοροποίηση. Ο ανταγωνισμός έχει μεταφερθεί σωστά ως antagonismus με τις αντίστοιχες καταλήξεις στις διαφορετικές γλώσσες. Η άμιλλα πώς αποδίδεται; Η Ελληνική παράδοση που προέκυψε από ποικίλους αγώνες, όπως τους Ολυμπιακούς, διακρίνει τη λεπτή, αλλά εξαιρετικά σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο. Αν και ακόμη και στα ελληνικά λεξικά υπάρχει κάποια σύγχυση, η διαφορά υπάρχει. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει νικητής. Στον ανταγωνισμό ένας αγωνίζεται εναντίον κάποιου άλλου μέσα στην παλαίστρα ή στην κονίστρα ή στη ρωμαϊκή arena. Σκοπός καθενός είναι να καταβάλει τον άλλον. Ο ένας θα νικήσει, ο άλλος αναγκαστικά θα ηττηθεί. Νίκη του ενός είναι η ήττα του άλλου. Η άμιλλα δεν είναι ανταγωνισμός, αλλά διαγωνισμός. Στην άμιλλα αγωνίζεται ένας εναντίον οσωνδήποτε ή ακόμη και μόνος του, μέσα στο στίβο, όχι στην παλαίστρα. Σκοπός καθενός είναι να επιτύχει ένα στόχο, να πηδήξει ένα ύψος, να τρέξει μια απόσταση, να ρίξει μια σφαίρα μακριά κ.ο.κ. Ένας είναι ο νικητής, αυτός που πέτυχε την καλύτερη επίδοση στην επιδίωξη του στόχου. Όποιος δεν πέτυχε τον στόχο του είναι ηττημένος. Εκείνος όμως που τον πέτυχε, αλλά με μικρότερη επίδοση από τον πρώτο, δεν είναι βέβαια νικητής, αλλά ούτε και ηττημένος. Όποιος τερμάτισε στον Μαραθώνιο δεν μπορεί να θεωρηθεί ηττημένος, έστω και αν δεν είναι ο πρώτος. Στόχος του ήταν να φτάσει τρέχοντας στο τέρμα και έφτασε. Οι παλαιστές δεν αμιλλώνται, ανταγωνίζονται. Οι δρομείς δεν ανταγωνίζονται, αμιλλώνται. Εκτός από τις δύο κύριες μορφές αγώνα, υπάρχει και η συνεργασία, συχνά μικτή, με άμιλλα, όπως στη σκυταλοδρομία ή με ανταγωνισμό όπως στο ποδόσφαιρο.

Ο όρος ανταγωνισμός χρησιμοποιείται διεθνώς συχνά στην πολιτική και στην οικονομία. Μεταφέρεται στα ελληνικά κείμενα χωρίς να διευκρινίζεται αν πρόκειται πραγματικά για ανταγωνισμό ή άμιλλα, ακριβώς επειδή δεν υπάρχουν σε άλλες γλώσσες αντίστοιχες λέξεις για τις δύο έννοιες. Διάβασα π.χ. σε ένα άρθρο («Η ποιότητα της δημοκρατίας», http://www.neosyntagma.net) ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ των κομμάτων είναι ουσιώδες στοιχείο της δημοκρατίας. Είναι μετάφραση. Άραγε τι εννοεί, τον ανταγωνισμό ή την άμιλλα; Σκοπός κάθε κόμματος στη δημοκρατία είναι να νικήσει το άλλο κόμμα (π.χ. κατηγορώντας το) ή να προσφέρει λύσεις για τα προβλήματα της πολιτείας και οι πολίτες να αποφασίσουν ποια από τις προτεινόμενες λύσεις προτιμούν; Εξάλλου, στον οικονομικό «ανταγωνισμό» της «ελεύθερης» οικονομίας μια επιχείρηση προσπαθεί να εκμηδενίσει τις άλλες επιχειρήσεις (ανταγωνισμός) ή να παραγάγει προϊόντα (ή προσφέρει υπηρεσίες) ποιοτικά καλύτερα και οικονομικά φτηνότερα, ώστε οι καταναλωτές να προτιμήσουν αυτήν κι όχι την άλλη (άμιλλα);

Είναι προφανές ότι η απουσία διευκρίνισης μεταξύ των δύο τύπων αγώνα στη διεθνή βιβλιογραφία δημιουργεί σύγχυση, καθώς π.χ. διαφορετικός είναι ο ρόλος του κράτους στις δύο περιπτώσεις. Αν πρόκειται για άμιλλα, το κράτος φροντίζει να μη μετατραπεί η άμιλλα σε ανταγωνισμό, να μη βάλει ένας δρομέας τρικλοποδιά σε έναν άλλον για να φθάσει πρώτος. Οι όροι θεμιτός και αθέμιτος ανταγωνισμός δεν αποδίδουν ακριβώς τη διαφορά μεταξύ άμιλλας και ανταγωνισμού. Αφορούν κυρίως μόνο την τήρηση ίσων ευκαιριών.

Οι κοινωνικές συνέπειες από την επικράτηση του ανταγωνισμού ή της άμιλλας είναι σημαντικές. Όταν πολιτικά και κοινωνικά επικρατεί ο ανταγωνισμός, οι προσπάθειες καθενός εξουδετερώνουν τις προσπάθειες του άλλου και η συνολική κοινωνία τελικά δεν ωφελείται ουσιαστικά. Στην άμιλλα η κοινωνία ωφελείται όχι μόνον από τις προσπάθειες του νικητή, μα και από τις προσπάθειες των μη νικητών, αλλά μη ηττημένων. Η συνεργασία με συμπληρωματική προσπάθεια πολλών είναι η κοινωνικά περισσότερο χρήσιμη. Από την άλλη, ο ανταγωνισμός είναι το ισχυρότερο κίνητρο για αγώνα (για να μην ηττηθούμε), η άμιλλα είναι λιγότερο ισχυρό (για να νικήσουμε), ενώ η συνεργασία ακόμη λιγότερο (επαφίεται καθένας στους άλλους).

* Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

e-mail:dimitris.sideris@gmail.com__

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s