Ελευθερία του ατόμου και ελευθερία της αγοράς

Δημ. Α. Σιδερής

Ελευθερία: «Εν μεν το εν μέρει άρχειν και άρχεσθαι… εν δε το ζην ως βούλεται τις» Αριστοτέλης. Η ΕΝ ΜΕΡΕΙ δυνατότητα να άρχει και να άρχεται κάποιος σημαίνει ισότητα. Δε νοείται ελευθερία χωρίς ισότητα και αντιστρόφως. Αυτή ήταν η θέση των περισσότερων φιλοσόφων από την αρχαιότητα ως και το διαφωτισμό. Στην ανισότητα, ο κατώτερος έχει αναγκαστικά λιγότερη ελευθερία από τον ανώτερο, ο βασιλιάς είναι πιο ελεύθερος από τον στρατιώτη, ο πλούσιος από τον πένητα, ο κύριος από τον δούλο. Το δεύτερο μέρος του ορισμού αντιστοιχεί στην τρέχουσα έννοια της ελευθερίας, να μπορεί καθένας να κάνει ό,τι θέλει. Είναι μια εξίσωση: Ελευθερία = Μπορώ-Θέλω. Ο Αλέξανδρος μπορούσε περισσότερα από οποιονδήποτε. Ο Διογένης ήθελε λιγότερα από οποιονδήποτε στην εποχή του. Ποιος ήταν πιο ελεύθερος;

Κοινωνία είναι ένα οργανωμένο σύνολο κοινωνικών Εγώ. Διέπεται από φυσικούς περιοριστικούς νόμους, που, ως ένα βαθμό, αντισταθμίζονται από πολιτικούς (μοναδικά ανθρώπινους) νόμους, με σκοπό να εξασφαλίζουν, όσο γίνεται, τις ανάγκες των αισθητών Εγώ και τους σκοπούς των νοητών Εγώ των μελών της. Η κοινωνική δομή θυμίζει την ανθρώπινη υπόσταση. Το ανέδειξε ο Πλάτων. Έχει είσοδο: Γνώση το νοητό Εγώ, Επιστήμη η κοινωνία· έξοδο: Βούλησή το νοητό Εγώ, Ηθική η κοινωνία· και ρυθμιστική λειτουργία: Συναίσθημα το νοητό Εγώ, Τέχνη η κοινωνία. Προσλαμβάνει και καταναλώνει η κοινωνία ενέργεια και απορρίπτει τα απόβλητά της, όπως οι άνθρωποι τρώνε και αποβάλλουν απόβλητα. Σ’ αυτή τη λειτουργία παρατηρείται μια ταλάντωση, με αυτόματη διέγερση, χωρίς την παρουσία εξωτερικού ερεθίσματος. Όπως όλα τα ζώα, πεινάμε και τρώμε περιοδικά, με μόνη αιτία την πάροδο του χρόνου, ενώ, αν έχει περάσει κάποιο ανερέθιστο διάστημα από τη λήψη τροφής, ένας νόστιμος μεζές επισπεύδει τη λήψη της. Και μια ευνομούμενη κοινωνία ταλαντώνεται. Από τον καιρό του Αβραάμ γινόταν μια ταλάντωση, από τη λιτότητα (νηστεία) στην κατανάλωση (θυσία/πασχαλιά) και πάλι λιτότητα. Η ταλάντωση αυτή έδινε την ευκαιρία να πολλαπλασιάζεταιτο κεφάλαιο (κεφάλια ζώων) στη νηστεία και να χορταίνει το κοινό με τον τόκο (που έτικταν τα ζώα) στην κατανάλωση, οπότε δινόταν η δυνατότητα να αποκατασταθεί το λιβάδι και να ανακυκλωθούν τα απόβλητα.

Το αισθητό, σωματικό, υλικό Εγώ δεν είναι ελεύθερο, υποκείμενο στους περιορισμούς των φυσικών, βιολογικών νόμων. Οι φυσικές επιστήμες παρέχουν γνώσεις που αντισταθμίζουν, ως ένα βαθμό, χωρίς να αναιρούν, τους φυσικούς νόμους. Ούτε το κοινωνικό Εγώ είναι ελεύθερο, καθώς υπόκειται στους περιορισμούς των κοινωνικών νόμων. Οι κοινωνικές επιστήμες παρέχουν γνώσεις που μπορούν να αντισταθμίζουν, ως ένα βαθμό, τους κοινωνικούς νόμους, εφόσον χρησιμοποιηθούν από την πολιτεία. Όριο του νοητού Εγώ, απρόσιτου για κάθε άλλον πλην του ίδιου του υποκειμένου, είναι η φαντασία. Απεριόριστη! Έτσι, η βούληση, η έξοδος του νοητού Εγώ, είναι απόλυτα ελεύθερη. Οι περιορισμοί αρχίζουναπό τη στιγμή που η βούληση αρχίζει να μετατρέπεται σε πράξη αισθητή ή ακόμη και σε έκφραση, πράξη κοινωνική. Η απεριόριστη ελευθερία της βούλησης είναι η κινητήρια δύναμη για κάθε καινοτομία, επιστημονική, καλλιτεχνική ή ηθική.

Η ελευθερία της κοινωνίας έχει τριπλή προέλευση: Είναι επιλογή για τον τρόπο αντιμετώπισης εξωκοινωνικών προκλήσεων (π.χ. σεισμοί, εχθρικές εισβολές)· ή εκδήλωση περιοδικών, πρώτιστα οικονομικών (ελευθερία της αγοράς) αναγκών· ή διαμορφώνεται από κοινωνικούς σκοπούς (π.χ. ανάπτυξη πολιτισμού). Στην αγορά ανταλλάσσονται αγαθά. Θεμελιώδης νόμος της αγοράς είναι η αυτορρύθμιση (αρνητική ανάδραση) της εξίσωσης: παραγωγή (προφορά) = κατανάλωση (ζήτηση). Όποτε η κατανάλωση υπερβαίνει την παραγωγή, ακριβαίνουν τα αγαθά, η κατανάλωση αποθαρρύνεται, ενώ ενθαρρύνεται η παραγωγή και αντιστρόφως. Ωστόσο, η αυτορρύθμιση δεν είναι απεριόριστη. Όταν ξεπεραστούν κάποιες κρίσιμες τιμές (ουδοί = κατώφλια), η αυτορρύθμιση μετατρέπεται σε καταστροφικό φαύλο κύκλο (θετική ανάδραση). Μόλις γίνει η παραγωγή υπερβολικά μεγαλύτερη από την κατανάλωση, επειδή δεν αγοράζονται τα αγαθά παρά τις χαμηλές τιμές, για να καλυφθεί το κόστος της παραγωγής, απολύονται εργαζόμενοι. Η παραγωγή μειώνεται, αλλά μειώνεται και η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, λόγω ανεργίας. Φαύλος κύκλος. Ο κόσμος στερούμενος αναγκαία αγαθά αρχίζει να διαμαρτύρεται. Ταχύτατα, οι διαμαρτυρίες κλιμακώνονται. Αρχίζει η βία, καταστρέφει ο κόσμος ό,τι βρει μπροστά του με την ιδέα ότι κάποιοι τον κλέβουν. Το κράτος αντιμετωπίζει τη βία με βία. Η βία γεννά βία, η κατάσταση επιδεινώνεται, να και ο πολιτικός φαύλος κύκλος. Οικονομική και πολιτική κρίση. Μικρού ή μεγάλου μεγέθους σύγκρουση καταλήγει σε πολιτική μεταβολή, μπορεί απλά αλλαγή κυβέρνησης ή και επανάσταση, δικτατορία ή οποιασδήποτε άλλης μορφής βία, με απρόβλεπτες συνέπειες. Αν πάλι η παραγωγή είναι υπερβολικά μικρότερη από την κατανάλωση, ακόμη και αναγκαία προϊόντα γίνονται απροσπέλαστα λόγω της ακρίβειας, οδηγώντας πάλι σε ολοένα και πιο ανεξέλεγκτες διαμαρτυρίες. Αυτή είναι σχηματικά η πολιτικο-οικονομική κρίση που οδηγήθηκε σε καταστροφικό φαύλο κύκλο. Όσο ισχύει η αρνητική ανάδραση στην αγορά, η ελεύθερη λειτουργία της είναι δημιουργική, εξασφαλίζοντας, όσο γίνεται, την υλοποίηση της ελευθερίας του νοητού Εγώ. Όταν ξεπεραστούν τα όριά της, όμως, αρχίζει ο καταστροφικός φαύλος κύκλος. Ο πλουσιότερος έχει μεγαλύτερες ελευθερίες από τον φτωχό να ικανοποιεί τη βούλησή του, να γίνεται πιο πλούσιος, σε βάρος του φτωχού.

Στη μακρά ανθρώπινη ιστορία έχουν εφαρμοσθεί τρόποι για την πρόληψη των καταστροφικών κρίσεων. Κυριότερος είναι ο πολιτικός έλεγχος της αγοράς, πλαισίωση της ελευθερίας της με άλλα λόγια, με εφαρμογή μιας ταλάντωσης σαν αυτή που εφάρμοσε ο Αβραάμ: περίοδοι παραγωγής εναλλασσόμενες με περιόδους κατανάλωσης. Αυτόματα εφαρμόσθηκε λιγότερο ή περισσότερο προγραμματισμένα η ταλάντωση της οικονομίας στα σύγχρονα κράτη. «Συντηρητικές» κυβερνήσεις, που προήγαν τη λιτότητα με παραγωγή, εναλλάσσονταν με «προοδευτικές» κυβερνήσεις που προωθούσαν την κατανάλωση. Στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες (με ελάχιστα διαλείμματα) «δεξιόστροφες» και «αριστερόστροφες» κυβερνήσεις ενίσχυσαν όλες τον καταναλωτισμό, με βαριές συνέπειες που κατέληξαν σε κρίση. Τα τελευταία χρόνια, εφαρμόσθηκε «θεραπευτικά» αδιάλειπτη λιτότητα, χωρίς συνοδό ανάπτυξη. Αποσκοπεί στην εξισορρόπηση παραγωγής και κατανάλωσης με μείωση της κατανάλωσης. Όταν όμως συνδέεται η λιτότητα με αναστολή της ανάπτυξης, η επιθυμητή εξίσωση δεν επιτυγχάνεται. Αντίθετα, η κατάσταση διαρκώς επιδεινώνεται.

Επανυπαγωγή της οικονομίας στην πολιτική είναι απαραίτητη. Για να βγούμε από την κρίση, χρειάζονται, περισσότερο από ελάφρυνση του χρέους, μεταρρυθμίσεις, όχι όμως αυτές που μας υπαγορεύουν και οδηγούν σε αυξανόμενη ανισότητα μεταξύ κρατών. Χρειάζεται δημοκρατία (όχι ολιγαρχία/ρεπούμπλικα) μαζί με λεπτομερές αναπτυξιακό σχέδιο. Θεμελιώδης δυνατότητα της δημοκρατίας είναι η ελαχιστοποίηση της διαφθοράς, αφού σημαντικό μέρος των εξουσιών μεταφέρεται από οργανωμένες ολιγαρχίες σε κληρωμένους άρχοντες. Οι κληρωμένοι άρχοντες δεν εξαγοράζουν την εκλογή τους, αναπτύσσοντας πελατειακές σχέσεις με εκλογείς. Εξαιρούνται, προφανώς, οι κοινωνικοί ρόλοι που απαιτούν εξειδικευμένες γνώσεις και πείρα.

* Ο Δημήτρης Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας__

Ηπειρωτικός Αγών, 6 Ιανουαρίου 2016

 

4 thoughts on “Ελευθερία του ατόμου και ελευθερία της αγοράς

  1. είσαι τω όντι ελεύθερος και ελευθερόφρων, αλλά και …ωραίος!

    Like

  2. Αναρωτιέμαι αν αυτά που περιγράφει ο Αριστοτέλης ίσχυαν και ισχύουν στο πλαίσιο ενός μεμονωμένου κράτους. Αν ένα κράτος είναι μόνο του στη Γη, εντάξει. Αν όμως υπάρχει κι άλο ένα κράτος; Αν δεν έχουν μεταξύ τους σύνορα, αν δηλαδή το ένα δεν ακουμπάει στο άλο, δηλαδή αν το ένα δεν επηρεάζει το άλο, όπως οι ιθαγενείς της Αμερικής και οι αρχαίοι Αθηναίοι, τότε λίγο πολύ αυτά ισχύουν εις διπλούν. Σήμερα όμως τέτοιο κράτος δεν υπάρχει. Σήμερα μια πεταλούδα πετάει στο Πεκίνο και βρέχει κατακλυσμό στην Αθήνα. Και πρόκειται για κράτη που δεν ακουμπάνε άμεσα, αλά μέσω άλων κρατών· δεν έχουν κοινά σύνορα, αλά τα σύνορά τους είναι ολόκληρα κράτη: γι αυτό και οι Αθηναίοι εκλαμβάνουν ως παραδοξολόγημα ότι ο κατακλυσμός τους οφείλεται στο πέταγμα της πεταλούδας στην άλη άκρη του Πλανήτη (του ενός και ενιαίου ωστόσο, της Γαίας). Όταν η Σπάρτη και η Αθήνα μεγάλωσαν τόσο που ήρθαν σε επαφή (κοινά σύνορα), το παραπέρα μεγάλωμα του ενός σήμαινε υποχώρηση του άλου: Δεν ξέρω τι θα έγραφε ο Αριστοτέλης την εποχή του μεταξύ τους πολέμου… (ή αργότερα) ((ή μήπως τα έγραψε τότε; ή τα διόρθωσε τότε;))

    Όταν η αμοιβάδα μεγαλώνει τόσο που δεν τη χωράνε τα σύνορά της, διαιρείται σε δύο ίσες αμοιβάδες κι ο κύκλος ξαναρχίζει, Θα μπορούσαμε να πούμε ότι σε κοινωνικό επίπεδο το ίδιο έγινε με τις αποικίες των πόλεων-κρατών της αρχαιότητας, με την αποίκηση του Νέου Κόσμου (Αμερική) μετά την αποτυχία του Κολόμβου να ανακαλύψει τον Κόσμο των Μπαχαρικών (Ασία) και την εν αγνοία του “επιτυχία” του ν’ ανακαλύψει τον Νέο, με την αποίκιση του (παμπάλαιου) Κόσμου της Ανατολής (Νοτιοανατολική Ασία) μετά την επιτυχία του Μαγγελάνου να τον ανακαλύψει εκ Δυσμών, με την αντίστροφη αποικιοποίηση του Παλαιού Κόσμου (Ευρώπη) από τον Νέο (ΗΠΑ), του οποίου (Νέου) τα σύνορα δεν τελειώνουν βέβαια εκεί που λένε οι πολιτικοί χάρτες αλά εκεί που τελειώνουν οι πρεσβείες του, οι στρατιωτικές του βάσεις, το Χόλιγούντ του, η επιστήμη του και τα χρηματιστήριά του … (πού τέλειωναν τα σύνορα του Αλεξάνδρου; πού τέλειωναν τα σύνορα της Ρώμης;)

    Επιπλέον, όταν δύο κοινωνίες φτάσουν να ακουμπούν (αποκτούν χειροπιαστά σύνορα), μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετική φάση (πχ η μία να βρίσκεται σε φάση λιτότητας και η άλη σε φάση κατανάλωσης), οπότε η διαφορά δυναμικού θα οδηγήσει σε ροή από τη μία κοινωνία στην άλη, ελεγχόμενη αν τα σύνορα είναι σφιχτά, ανεξέλεγκτη αν τα σύνορα είναι χαλαρά ή παράλυτα. Για παράδειγμα τη δημογραφική ροή που προκαλείται από δημογραφική διαφορά δυναμικού περιγράφει εξαιρετικά το βίντεο https://www.youtube.com/watch?v=Jb6DPwhRUsk, την πολιτισμική ροή από πολιτισμική διαφορά δυναμικού περιγράφουν όλες οι αίθουσες κινηματογράφου, την επιστημονική ροή από επιστημονική διαφορά δυναμικού οι πανεπιστημιακές αίθουσες κτλ

    Κάποτε οι κοινωνίες καταλύουν εθελοντικά λιγότερο ή περισότερο τα μεταξύ τους σύνορα (ΗΠΑ, ΕΣΣΔ, Ευρωπαϊκή Ένωση), παραιτούμενες από ελευθερίες τους, προσδοκώντας ζωήν του μέλοντος αιώνος. Έχει νόημα να σκεφτόμαστε με όρους λιτότητας και κατανάλωσης της πριν την ένωση εποχής; Λέμε ότι θα βγούμε ως χώρα με αύξηση της παραγωγής: τίνος πράγματος όμως; αυτοκινήτων για παράδειγμα; αποκλείεται! αν το επιχειρήσομε θα είμαστε πάντα πίσω από χώρες όπως η Γερμανία, που έχει συμφέρον όχι απλά να είναι πιο μπροστά αλά να σβήνει εν τη γενέσει της κάθε απόπειρα ανάδυσης ανταγωνιστών … Σε τέτοιες συνθήκες πρώην αυτόνομες χώρες μπορεί να καταδικαστούν σε μόνιμο ρόλο καταναλωτή! Το πρόβλημα είναι με τι χρήμα θα αγοράζουν τα προς κατανάλωση προϊόντα των παραγωγών, όταν ο τρέχων διακανονισμός είναι “εισόδημα = συνάρτηση εργασίας παραγωγής”, οπότε ο καταναλωτής, ως μη εργαζόμενος στην παραγωγή, διαθέτει μηδενικό εισόδημα, που οδηγεί τον ίδιο σε πείνα και τον παραγωγό σε απόγνωση (ποιος θα αγοράσει την παραγωγή του;), φαύλος κύκλος.

    Κάποτε είχα δοκιμάσει μια γενική θεωρία συνόρων, https://dl.dropboxusercontent.com/u/7661680/PubDimoliatis/Po/_Sinora_Enalaktiki_ceorisi_Nea_ikoloyia_1994.pdf, μα η πραγματεία ακόμα μένει να γραφεί… Άλαι αι βουλαί ανθρώπων και άλα ο Ζεύς κελεύει! (άλαι αι Βουλαί Ελήνων και άλα ο Μεγάλος Αδερφός κελεύει…)

    Like

  3. Απέναντι σε μια ανιαρή επαναλαμβανόμενη παράθεση γεγονότων, εμπλουτισμένων με υποκειμενικές κατευθυνόμενες αναλύσεις, οι δικές σας ρηξικέλευθες πολιτικές η κοινωνικές περιγραφές, σου δημιουργούν ένα δημιουργικό παράθυρο στην γνώση, στην έμπνευση, στην αντιπαράθεση.
    Συνεισφέροντας (αλλά πιστεύοντας ότι δεν προσφέρω τίποτε καινούργιο) στον διάλογο μαζί σας και ακλουθώντας την καθαρά ιατρική πρακτική, διάγνωση προβλήματος – θεραπευτική, θα τολμούσα να επαναλάβω χιλιοειπωμένες προτάσεις.
    ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ
    ΔΙΑΓΝΩΣΗ : Παντελής έλλειψη κράτους –πολιτικών.
    • Έλλειψη κράτους =έλλειμμα συντεταγμένης πολιτείας με διάκριση εξουσιών και κυρίως θεσμικά αντίβαρα(ανεξάρτητες αρχές-ουσία και όχι τύποις).
    • Έλλειψη πολιτικών= Ο Καραμανλής ο νεώτερος επικαλέστηκε την επανίδρυση του κράτους αλλά δεν την επεχείρησε καν. Οι υπόλοιποι η απέτυχαν να προβλέψουν την κρίση, η συνέτειναν στην μεγιστοποίηση η φανέρωσαν άγνοια θεραπείας.
    ΘΕΡΑΠΕΙΑ : Γνώσεις-ικανότητα υλοποίησης-Θέληση
    • Γνώσεις = Εμπειρία λειτουργίας ενός σύγχρονου κράτους
    • Ικανότητα υλοποίησης = Στον τομέα αυτόν συνήθως αποτυγχάνουν οι Πανεπιστημιακοί Καθηγητές. Έχοντας την θεωρητική κατάρτιση αλλά όχι την εμπειρία προσαρμογής του επιδιωκόμενου μοντέλου στην Ελληνική πραγματικότητα, αλλά και την μετατροπή της θεωρίας σε πράξη (νομοθετική διαδικασία υλοποίησης κ.α) χάνονται στους δαιδάλους της νομοθετικής εξουσίας η αντιγράφουν ξένα μοντέλα.
    • Θέληση = Ίσως το κυριότερο χαρακτηριστικό που θα έπρεπε να προηγείται όλων των άλλων. Θέληση σημαίνει καταπολέμηση του ρουσφετιού.
    Ο τρόπος απλώς :
    1. Καμία επαφή πολίτη-υπαλλήλου
    2. Χρονικός περιορισμός διεκπεραίωσης κάθε συναλλαγής.

    Υ.Γ Ουτοπική πρόταση.
    Το κράτος να μην απαιτεί από τον πολίτη τίποτε που δεν είναι σε θέση να του προσφέρει το ίδιο στον ίδιο βαθμό.

    Με εκτίμηση και ευχές για καλή χρονιά

    Ν. Ζακόπουλος

    Like

    1. Νίκο μου, χαίρομαι με την απάντησή σου. Αυτός είναι ο σκοπός των όσων γράφω, ανεξάρτητα αν συμφωνούν ή διαφωνούν. Επιμένω σε αναζήτηση προτάσεων για λύσεις. Τι να κάνουμε για την παντελή έλλειψη κράτους – πολιτικών; Πώς αποκτάται η θέληση και η ικανότητα υλοποίησης; Το καμιά επαφή πολίτη υπαλλήλου είναι πολύ σημαντικό και σε μεγάλο μέρος εφικτό σήμερα. Καλή χρονιά

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s