Τρίτη Άποψη Βίας Κίνητρα

Δημ. Α. Σιδερής, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 16 Δεκεμβρίου 2016

ΣΕ ΚΑΘΕ δράση υπάρχει αντίδραση. Εκδηλώνεται κυρίως με τριβή ή αδράνεια. Η τριβή αντιστρατεύεται κάθε κίνηση μετατρέποντάς την σε θερμότητα. Σπρώχνω μια μπάλα, παύω, αυτή συνεχίζει να τρέχει, τελικά σταματά. Λόγω της τριβής. Η αδράνεια αντιστέκεται όχι στην κίνηση, αλλά στη μεταβολή της. Δυσκολεύομαι να ξεκινήσω ή να επιταχύνω την μπάλα, αλλά και να τη σταματήσω. Ενέργεια δεν καταναλώνεται. Απλώς μετασχηματίζεται.

Δυνάμεις σαν της τριβής και αδράνειας απαντούν και στα ζώα. Η τριβή εκδηλώνεται κυρίως με κάματο. Η ενεργητική κίνηση καταναλώνει ενέργεια. Οι εφεδρείες του οργανισμού εξαντλούνται ταχύτερα από όσο αποκαθίστανται και από όσο αποβάλλονται τα άχρηστα προϊόντα τους. Και τότε οι μύες και όλος ο οργανισμός αδυνατούν να υπακούσουν στη βούληση.

Η αδράνεια στα εξελιγμένα ζώα εκδηλώνεται διττά με το ευχάριστο αίσθημα της ηδονής και το δυσάρεστο του πόνου. Ευχάριστη είναι η ικανοποίηση της πείνας με λήψη τροφής και της γενετήσιας επιθυμίας με ερωτική πράξη. Ο πόνος προφυλάσσει το ζώο από ποικίλες απειλές, όπως όταν κινδυνεύει να γίνει λεία άλλου ζώου. Οι προσπάθειες για να ικανοποιηθούν αυτά τα κίνητρα ονομάζονται υπερένταση ή στρες. Το στρες προετοιμάζει για φυγή ή πάλη. Κινητοποιείται το νευρικό σύστημα και εκκρίνονται ορμόνες. Η αδρεναλίνη επιταχύνει τις λειτουργίες μας, καρδιά, αναπνοή, μύες. Βοηθά στην ικανοποίηση των αναγκών, αλλά συνεπάγεται ταχύ κάματο. Οι ενδορφίνες μειώνουν τον πόνο. Ο πόνος προφυλάσσει από ποικίλες σωματικές προκλήσεις, αλλά στην υπερένταση σημασία έχει ο αγώνας μάλλον παρά ο πόνος. Η κορτιζόλη αναστέλλει τη φλεγμονή, κύρια άμυνα κατά των λοιμώξεων. Στην υπερένταση η δυσάρεστη, αλλά πολύτιμη, φλεγμονή είναι λιγότερο επείγουσα.

Ζώα του ίδιου είδους συναθροίζονται όπου υπάρχει τροφή. Η συνύπαρξη ευνοεί την ανάπτυξη έλξης μεταξύ τους, όπως είναι η σχέση θηλασμού μεταξύ μητέρας και τέκνου που οδηγεί στη στοργή και μεταξύ άντρα και γυναίκας που οδηγεί στον έρωτα. Σε πιο εξελιγμένες συνθήκες αναπτύσσεται άλλη μια συνεκτική μεταξύ τους δύναμη, η συμπληρωματική δράση τους.

Η ομαδική ζωή έχει τρεις κύριες βαθμίδες οργάνωσης. Είναι η αγελαία σε όλα τα ζώα, η κοινωνική, σε ορισμένα, κυρίως έντομα και άνθρωπο, και η πολιτική, αποκλειστικά στον άνθρωπο. Και στις τρεις βαθμίδες υπάρχει βία.

Στην αγελαία ζωή η βία ξεκινά κυρίως για τον προσπορισμό τροφής. Λιγότερο βίαιο είναι το ερωτικό κίνητρο, διότι, κανονικά, στρέφεται προς ομοειδές άτομο προσπορίζοντας αμοιβαία ικανοποίηση. Η βία, όμως, συνεχίζεται ακόμη και όταν έχει ικανοποιηθεί η πείνα. Μια αλεπού στο κοτέτσι σκοτώνει περισσότερες κότες από όσες χρειάζεται για να χορτάσει. Μια αγέλη λύκων που επιτίθενται σε ένα κοπάδι πρόβατα κατασπαράσσουν περισσότερα από όσα χρειάζονται για χορτασμό. «Αδράνεια»! Η υπερένταση δηλαδή είναι καθαυτή ευχάριστη καθώς καταστέλλει δυσάρεστες καταστάσεις, όπως είναι ο πόνος ή η φλεγμονή. Και οι επιτιθέμενοι συνεχίζουν την επίθεσή τους, διότι η υπερένταση της επίθεσης προσπορίζει ευχαρίστηση. «Η βία γεννά βία».

Η κοινωνική ζωή χαρακτηρίζεται από δημιουργία αποθηκών των αναγκαίων αγαθών. Αναπτύσσοντας συμπληρωματική δραστηριότητα τα ζώα κάνουν καθένα διαφορετική δουλειά, αλλά όλα μαζί επιδιώκουν κοινό σκοπό: δημιουργία και συντήρηση αποθήκης. Με τη συμπληρωματική λειτουργία τους γίνονται πιο αποτελεσματικά τα κοινωνικά ζώα από τα αγελαία. Οι μέλισσες αποθηκεύουν μέλι και οι άνθρωποι κοπάδια, χωράφια, άλλα μέσα παραγωγής και διακίνησης των αγαθών, εργοστάσια, καράβια κ.λπ. Θα αναμενόταν ότι, αφού λύνεται το επισιτιστικό πρόβλημα να μειώνεται η βία. Όμως προστίθεται τώρα ένα νέο κίνητρο: η επιδίωξη για εξουσία, πρόσβαση και προστασία, στις αποθήκες των αγαθών και των μέσων παραγωγής.

Σε έναν καύσωνα στα Κύθηρα, έλιωσαν οι κηρύθρες από τη ζέστη και το μέλι χύθηκε έξω από τις κυψέλες. Οι μέλισσες έπεσαν με μανία να το μαζέψουν, χωρίς να κάνουν διάκριση αν ήταν από τη δικιά τους ή άλλη κυψέλη. Λεηλασία. Ακολούθησαν επικές μάχες μεταξύ μελισσών διαφορετικών κυψελών, που οδήγησαν σε εξόντωση όλων.

Ο άνθρωπος εκτός από αγελαίο και κοινωνικό, είναι και πολιτικό ζώο (Αριστοτέλης). Τα κοινωνικά ζώα εκτελούν αντανακλαστικά, άκοντα, ό,τι απαιτεί η κοινωνική τους συμβίωση πειθαρχώντας εξίσου στους διαφορετικούς ρόλους τους. Οι άνθρωποι αποφασίζουν και επιβάλλουν μόνοι τους νόμους που διέπουν τη συμβίωσή τους, οργανώνοντας τους κατάλληλους ρόλους. Αυτό σημαίνει «πολιτικό ζώο».

Οι περιορισμοί μας είναι πρώτιστα φυσικοί. Οι φυσικοί νόμοι περιορίζουν την ελευθερία του αισθητού μας Εγώ. Οι φυσικές επιστήμες προσφέρουν γνώσεις για να αντισταθμίζονται, όχι για να εξουδετερώνονται, οι φυσικοί περιορισμοί. Η φωτιά αντιστάθμισε το κρύο, ο τροχός την τριβή, το αερόστατο, το αεροπλάνο, ο πύραυλος τη βαρύτητα. Η κοινωνική συμβίωση περιορίζει την ελευθερία του κοινωνικού Εγώ, έτσι που κάθε άτομο εργάζεται για την κοινωνία του μάλλον παρά για την ικανοποίηση των ιδιαίτερων αναγκών του. Οι κοινωνικές επιστήμες μπορούν να προσφέρουν τις γνώσεις για να αντισταθμίζονται, όχι για να εξουδετερώνονται, οι κοινωνικοί περιορισμοί. Η απαλλαγή από τους φυσικούς περιορισμούς με τις φυσικές επιστήμες οδηγεί σε ολοένα μεγαλύτερη εξειδίκευση τα άτομα και, επομένως, σε ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση του ενός από το άλλο. Η ανάγκη για εργασία μειώνεται. Οι κατάλληλοι κοινωνικοί νόμοι νέμουν τις υποχρεώσεις. Ανάλογα με αυτούς, η απελευθέρωση από τους φυσικούς περιορισμούς με την επιστήμη μπορεί να οδηγήσει σε επιθυμητή σχόλη, με παράταση του ελεύθερου χρόνου για να κάνει καθένας ό,τι θέλει (ελευθερία) ή σε ανεπιθύμητη ανεργία, οπότε στερείται τα μέσα της επιβίωσής του που προέρχονται από την εργασία του. Το πολιτικό ζώο αποφασίζει ανάλογα.

Αν θέλαμε να αναγάγουμε σε ένα τα κίνητρα της βίας στον άνθρωπο, αυτό το ένα θα ήταν η επιδίωξη για εξουσία πάνω στις κοινωνικές αποθήκες. Αυτή περιλαμβάνει την πάλη των τάξεων του μαρξισμού· τις γεωπολιτικές διαφορές, όπου κάποια γεωγραφική περιοχή μπορεί να προσφέρει πιο εύφορη γη, περισσότερο υπόγειο πλούτο, καταλληλότερα λιμάνια για μετακίνηση αγαθών κ.λπ.· τις θρησκευτικές διαφορές, καθώς οι θρησκείες, ελέγχουν με ποικίλα «μυστήρια» την ένταξη στην κοινωνία (π.χ. βάπτιση, περιτομή, γάμο), την παραμονή σ΄ αυτήν (π.χ. μετάληψη), την έξοδο (κηδεία, αφορεσμό) κ.λπ.· ιερά, αποθήκες πολύτιμων αναθημάτων· καθαρά προσωπικές διαφορές με την τυχαία εμφάνιση «χαρισματικών» ηγετών που επισπεύδουν την εκδήλωση κοινωνικών μεταβολών που επίκεινται ιστορικά κλπ. Η επιστήμη οδηγεί στην τεχνολογία, που δρα χωρίς σκοπούς. Μπορεί να αντισταθμίζει τις κοινωνικές «τριβές» κάνοντας τη ζωή μας να κυλά πιο άνετα, αλλά έχει και αδράνεια, οδηγώντας, χάρη στην οικονομία, σε «ανάπτυξη για την ανάπτυξη», όπως με τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Αν το πολιτικό ζώο ελέγξει την τεχνολογία, και η πολιτική την οικονομία, θα μπορούσε να επιστρέψει η κοινωνία σε σκοπούς, όπως είναι η ελευθερία και η ισότητα.

ο κ. Δημήτρης Α. Σιδερής είναι ομ. Καθηγητής Καρδιολογίας

2 thoughts on “Τρίτη Άποψη Βίας Κίνητρα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s