Υπαρξιακή ελευθερία και ισότητα

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ Α. ΣΙΔΕΡΗ*

Dimitris.sideris@gmail.com

O Αμερικανός πολιτικός και κοινωνιολόγος Moynihan έλεγε ότι «η αντιπαλότητα μεταξύ του προέδρου Wilson και του Λένιν ήταν ο αγώνας μεταξύ του κόμματος της ελευθερίας και της ισότητας». Ο Διαφωτισμός, π.χ. Kant, αντίθετα, θεωρούσε ότι δε γίνεται ισότητα χωρίς ελευθερία και αντιστρόφως, ενώ το έμβλημα της Γαλλικής Επανάστασης ήταν: Liberte, Egalite, Fraternite. Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη. Όντως, αν κάποιος είναι ισχυρότερος, π.χ. πλουσιότερος, από έναν άλλον, μπορεί να ικανοποιεί τη βούλησή του ευκολότερα από τον ασθενέστερο. Από την άλλη, για να διατηρηθεί η ισότητα, πρέπει να αφαιρείται η ελευθερία από όποιον πάει να ανέλθει ψηλότερα. Μπορούμε να είμαστε όλοι και ίσοι και ελεύθεροι; Θα ξεκινήσω από βασικές έννοιες για να φθάσω σε κάποιο συμπέρασμα. Για τις ανάγκες αυτού του κειμένου, «υπάρχω» σημαίνει ότι διαφέρω αισθητά από το περιβάλλον μου. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας πάλλευκος λεκές πάνω σε ένα πάλλευκο σεντόνι. Εμείς πότε αρχίζουμε να υπάρχουμε; Μια ιερή και κρίσιμη για μένα στιγμή, ένα σπερματοζωάριο του πατέρα μου ενώθηκε με ένα ωάριο της μητέρας μου. Εκείνη τη στιγμή γεννήθηκα ως νέα ύπαρξη. Το γονιμοποιημένο ωάριο διέφερε αισθητά από το περιβάλλον του. Πολλαπλασιάζονταν τα κύτταρά του με τρόπο προδιαγεγραμμένο και τοποθετούνταν στον χώρο επίσης προδιαγεγραμμένα, επιτελώντας προδιαγεγραμμένο έργο. Η μητέρα μου με φιλοξενούσε, χωρίς να έχει καμιά επίδραση στον τρόπο που αναπτυσσόμουν και λειτουργούσα. Μου χορηγούσε μόνο ασφάλεια και ενέργεια. Το έμβρυο, Εγώ, ξεχώριζα από το περιβάλλον μου· αντιλαμβάνονταν όλοι την ύπαρξή μου. Υπήρχα επομένως για όλους. Ήμουν αισθητός από όλους. Ο μόνος που δεν αντιλαμβανόταν την ύπαρξή μου ήμουν Εγώ ο ίδιος.

Στην επιφάνειά μου, στο δέρμα μου δηλαδή, υπήρχαν αισθητήρες που δέχονταν ερεθίσματα από μέσα και απέξω μου, από τη μητέρα μου. Το αξιοθαύμαστο είναι πως τα ερεθίσματα που δέχονταν τα αισθητήριά μου από μέσα ήταν σταθερά, χάρη στους εξισορροπιστικούς μηχανισμούς που διέθετα. Και τα ερεθίσματα που δέχονταν απέξω ήταν επίσης σταθερά, χάρη στους εξισορροπιστικούς μηχανισμούς της μητέρας μου. Και, το πιο θαυμαστό, ίδια. Ίδια θερμοκρασία, οξύτητα, ωσμωτική πίεση, υγρασία, ίδια σιωπή, σκότος, από μέσα και απέξω. Αφού δεν αντιλαμβανόμουν οποιαδήποτε διαφορά ανάμεσα στον εαυτό μου και στο περιβάλλον μου, για μένα, ήμουν ανύπαρκτος! Ώσπου, ξαφνικά, την ώρα του τοκετού, η Ανυπαρξία μου σχάσθηκε σε Εγώ και Περιβάλλον. Τα αισθητήριά μου συνέχισαν να δέχονται σταθερά ερεθίσματα από μέσα, τα ίδια που δέχονταν όσο ήμουν μέσα στη μήτρα. Απέξω όμως κατακλύζονταν τα αισθητήριά μου από μια καταιγίδα ποικίλων, διαρκώς, απρόβλεπτα, μεταβαλλόμενων ερεθισμάτων. Εκείνη τη φρικτή στιγμή του τοκετού γεννήθηκα Εγώ ο νοητός, ένα νέο πρόσωπο, που αισθανόμουν τη διαφορά μου από το περιβάλλον μου. Κάποια στιγμή, μετά τη γέννηση μου, εισάχθηκα στην κοινωνία μου. Με τη βάπτιση μου ως Χριστιανού και την εγγραφή μου στα ληξιαρχικά βιβλία έγινα μέλος της κοινωνίας μου. Τότε γεννήθηκε το κοινωνικό Εγώ μου. Ένα νέο άτομο.

Υπάρχουν θεμελιώδεις διαφορές ανάμεσα στις τρεις υποστάσεις του Εγώ. Το νοητό και το κοινωνικό Εγώ είναι ακέραια και άτμητα, όχι όμως και το αισθητό Εγώ. Μπορεί κάποιος να είναι σωματικά ακρωτηριασμένος, εξακολουθεί όμως να είναι ακέραιο πρόσωπο και άτομο. Το αισθητό και το νοητό Εγώ είναι μοναδικά. Δεν υπάρχει άλλος με δακτυλικά αποτυπώματα ή DNA ίδια με τα δικά μου, ενώ ποιες είναι οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι βουλήσεις μου μόνον Εγώ γνωρίζω. Όλα τα Εγώ όμως είναι κοινωνικά ίδια μεταξύ τους: απλά μέλη της ίδια κοινωνίας. Το αισθητό Εγώ ζει στο φυσικό τρισδιάστατο χώρο και στο φυσικό χρόνο. Το νοητό Εγώ όμως ζει σε ένα μοναδικό σημείο: Εδώ· και σε μια μοναδική στιγμή: Τώρα. Κάθε στιγμή το αισθητό Εγώ, όπως το αντιλαμβάνονται όλοι οι άλλοι, αλλάζει στο φυσικό χώρο και χρόνο, που είναι κοινοί σε όλους. Αντίθετα, το νοητό Εγώ μένει πάντοτε στο ίδιο μέρος που έχει την έκταση αδιάστατου σημείου: Εδώ. Και είναι σα να καβαλά τους δείκτες του ρολογιού, που αλλάζει τις ώρες, έτσι που πάντοτε ζει σε μία μόνο στιγμή: Τώρα. Το αισθητό (υλικό, σωματικό) Εγώ περιορίζεται αναγκαστικά από τους φυσικούς, βιολογικούς νόμους. Δεν είναι ελεύθερο. Όμοια το κοινωνικό Εγώ περιορίζεται αναγκαστικά από τους κοινωνικούς νόμους, σαν εκείνους ενός μυρμηγκιού ή μιας μέλισσας. Όριο του νοητού (πνευματικού) Εγώ όμως είναι η φαντασία, προσιτή μόνο στο ίδιο το νοητό Εγώ. Η φαντασία δεν έχει όρια. Το νοητό Εγώ έχει είσοδο, τη Γνώση, έξοδο τη Βούληση και ρυθμιστή το Συναίσθημα. Η Ελευθερία της Βούλησης είναι ιδιότητα αποκλειστικά του νοητού Εγώ και είναι απεριόριστη. Κανένα αισθητό Εγώ δεν έχει τα δακτυλικά αποτυπώματα, DNA ή άλλη ιδιότητα ίδια με κάποιου άλλου. Κανένα αισθητό Εγώ δεν είναι ίσο με ένα άλλο. Το νοητό Εγώ είναι άβατο για όλους πλην του εαυτού του. Επομένως δεν μπορεί να συγκριθεί με άλλο νοητό Εγώ. Άρα δεν μπορεί να υπάρξει ισότητα των νοητών Εγώ. Τα κοινωνικά Εγώ όμως, τη στιγμή της γέννησής τους είναι ακριβώς ίσα μεταξύ τους: Απλώς, μέλη της κοινής κοινωνίας ίσα με όλα τα άλλα μέλη της. Μετά την εισαγωγή στην κοινωνία όμως αρχίζουν οι διαφορές. Άλλος είναι πιο πλούσιος, άλλος από υψηλή καταγωγή κλπ. «Ο άνθρωπος γεννήθηκε λέφτερος και παντού είναι σιδεροδέσμιος», έλεγε ο J.J.Rousseau.

Με βάση τα παραπάνω, η ισότητα δεν αντιτίθεται στην ελευθερία, διότι βρίσκονται σε διαφορετικά υπαρξιακά επίπεδα. Φυσικά αλληλοεπηρεάζονται. Η κοινωνία δομείται από άνισους ρόλους που υπηρετούν κοινό σκοπό. Ο κηφήνας γονιμοποιεί τη βασίλισσα και ύστερα εκτελείται από τις εργάτριες μέλισσες. Στην ανθρώπινη κοινωνία ο ρόλος του βασιλιά είναι ανώτερος από του στρατιώτη, τον οποίον διατάσσει. Οι ηγέτες κινδυνεύουν περισσότερο από κάθε άλλον να σκοτωθούν, αλλά, σε αντιστάθμισμα, έχουν προνόμια που τους επιτρέπουν να υλοποιούν τη βούληση του νοητού Εγώ ευχερέστερα από τους υπηκόους τους. Αυτό είναι το κίνητρό τους. Το ίδιο ισχύει για τους πλούσιους, τους ιεραρχικά ανώτερους γενικότερα. Ο άνθρωπος όμως, επιπλέον του κοινωνικού, είναι και πολιτικό ζώο. Αποφασίζει μόνος του τους νόμους με τους οποίους θα ζήσει. Μ’ αυτούς σταθμίζει την ισορροπία νοητού και κοινωνικού Εγώ, την ισότητα με την ελευθερία. Η (κληρωτή) δημοκρατία των προγόνων μας υπήρξε στην ιστορία η καλύτερη εγγύηση αυτής της ισορροπίας. Όσο για τους ισχυρισμούς του Moyhihan, οφείλονται προφανώς σε (σκόπιμη;) σύγχυση. Μπερδεύει την ελευθερία των ανθρώπων με την ελευθερία της αγοράς. Που είναι βέβαια εντελώς άλλο πράγμα.__

Ηπειρωτικός Αγών 25 Νοεμβρίου 2016  

* Ο κ. Σιδερής είναι Ομ. Καθηγητής Καρδιολογίας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s