ΓΙΑΤΙ ΚΑΤΕΡΡΕΥΣΕ;

Διάβαζα ένα βιβλίο της Γεωργίας Σκοπούλη: «Αυτές που ζήσανε σε δύο κόσμους». Εικοσιτρείς αλλοδαπές στην Ήπειρο διηγήθηκαν τις ιστορίες τους. Ήταν από Αλβανία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Βουλγαρία, Γεωργία, Ουζμπεκιστάν, Ουκρανία, Πολωνία, Ρουμανία, Ρωσία, Τσεχία. Κριτήριο στην επιλογή τους ήταν να μιλούν Ελληνικά. Μου γεννήθηκαν ποικίλες απορίες, που έχουν μείνει αναπάντητες.

Όλες έφυγαν όταν άλλαξε εκεί το καθεστώς. Έφυγαν επειδή άνοιξαν τα σύνορα ή επειδή δεν τους άρεσε το καθεστώς; Όλες δήλωναν ότι πριν από την αλλαγή ζούσαν καλά. Δεν μπόρεσαν να αντέξουν τη νέα κατάσταση. Γι΄ αυτό εκπατρίστηκαν. Όπως εμείς, λένε, φεύγαμε για Αμερική, Αυστραλία, Γερμανία. Προηγουμένως, δεν έμεναν ποτέ χωρίς δουλειά, είχαν το σπίτι τους, όχι πολυτελές, αλλά με πάμφθηνο ενοίκιο, φθηνό φαγητό, όχι γκουρμέ βέβαια, δωρεάν ιατρική περίθαλψη (χωρίς φακελάκι), και δωρεάν παιδεία για όσο μπορούσε να προχωρήσει καθεμιά. Υποχρεωτικά Ρωσικά και μία ή δύο άλλες γλώσσες (Αγγλικά, Γαλλικά ή Γερμανικά). Παράλληλα, πολιτισμός, ζωγραφική, μουσική, χορός, γυμναστική. Δεν υπήρχε τότε ρατσισμός, παρά το πλήθος των δημοκρατιών και τις 100 περίπου εθνικότητες που υπήρχαν στη Ρωσία και οι άνθρωποι δεν τσακώνονταν μεταξύ τους. Ούτε εγκληματικότητα. Άφηναν πόρτες ξεκλείδωτες. Και ξαφνικά τα έχασαν όλα. Και ρατσισμός και βία και εγκληματικότητα και ανεργία και φτώχεια εμφανίσθηκαν. Ήταν ένας παράδεισος ακούοντάς τες να τον αναπολούν. Μα τότε γιατί άλλαξε;

Οι ιστορίες τους είναι κυρίως προσωπικές, σπουδές, εργασία, γάμος, παιδιά κλπ και δεν επεκτείνεται σε αναζήτηση αιτιών. Μέσα από τα λεγόμενα μερικών όμως αρχίζει κάτι να διαφαίνεται. Προβλήματα; Δεν είχαν μπανάνες ούτε μπλου τζιν. Και τα σύνορα προς τη Δύση κλειστά. Μα αν δεν τις άφηναν να δουν πώς είναι οι δυτικές χώρες, γιατί τις μάθαιναν υποχρεωτικά ξένες γλώσσες; Από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση μπορούσαν άριστα να μαθαίνουν πώς ζούσε ο κόσμος στη Δύση. Κι αφού ήταν όλα τόσο ωραία, γιατί δεν τις άφηναν να φύγουν; Ποιος τρελός αφήνει τον παράδεισο για να ζήσει την κόλαση; Βέβαια το έκαναν οι προπάτορές μας, ο Αδάμ και η Εύα. Γιατί όμως; Απαγορευμένος καρπός; Ερωτήσεις αναπάντητες.

Ίσως να υπονοείται κάποια απάντηση στην έλλειψη «μπανάνας και μπλου τζιν». Είχαν μεν εκεί ό,τι χρειάζονταν, όχι όμως ό,τι επιθυμούσαν. Μπορεί, μου φαίνεται, να είχαν όλοι ψωμί κι ελιά για να μην πεθάνουν, αλλά χαβιάρι έλειπε. Ανοιχτά σύνορα δεν θα σήμαινε ότι θα έφευγε ο κόσμος. Οι κοπέλες που διηγούνται τη ζωή τους λένε σαφώς ότι έφυγαν διότι άλλαξε το καθεστώς. Τόσο εκεί, μετά την αλλαγή του καθεστώτος, όσο και εδώ η κατάσταση που βρήκαν, ήταν χειρότερα. Ανοιχτά σύνορα σήμαινε όμως ότι θα περνούσαν ελεύθερα τα καταναλωτικά αγαθά, η μεγάλη ποικιλία των επιθυμητών, αλλά όχι τόσο χρήσιμων, ειδών, που η αγορά τους ήταν πανάκριβη για το δικό τους νόμισμα. Τώρα βρίσκεις τα πάντα στα ράφια των καταστημάτων. Λεφτά δεν υπάρχουν για ν΄ αγορασθούν. Μόνον οι επιτήδειοι έχουν. Αυτοί κυρίως που παλιά ανήκαν στο κόμμα και με την πτώση του καθεστώτος οικειοποιήθηκαν το μόχθο όλων και τώρα είναι οι νεόπλουτοι.

Στις σταλινικές φρικαλεότητες δεν αναφέρθηκαν οι κοπέλες. Τις αγνοούσαν; Όπως οι Τούρκοι θέλουν να αγνοούν τις φρικαλεότητες στους Αρμενίους, Ποντίους, Κούρδους, όπως οι Γερμανοί στους Εβραίους, όπως οι Αμερικανοί στους ερυθροδέρμους; και τόσοι άλλοι.

Ωραία, αλλά γιατί έπεσε το καθεστώς; Η Σοβιετική Ένωση ήταν υπερδύναμη μαζί με την Αμερική. Ο κόσμος της ζούσε «καλά», όπως λένε οι οικονομικές μετανάστριες που αφηγούνται την ιστορία τους. Γιατί κατέρρευσε;

Εγώ που επισκέφθηκα Σοβιετική Ένωση και Βουλγαρία, φτώχεια δεν είδα, δεν υπήρχαν ζητιάνοι και άστεγοι στους δρόμους, αλλά σαφώς καμιά πολυτέλεια. Στα νοσοκομεία που επισκέφθηκα στα πλαίσια της δουλειάς μου πηγαίνοντας εκεί, εκτός από τους καρδιογράφους, και τις τηλεοράσεις, δεν είδα άλλο μηχάνημα Ρωσικής κατασκευής. Όλα ξενόφερτα. Να λοιπόν μου φαίνεται μια αιτία για την κατάρρευση: Τρομακτική τεχνολογία για τον πόλεμο, αλλά σχεδόν μηδενική παραγωγή για την ειρήνη. Από την άλλη, επάρκεια ειδών ανάγκης, αλλά σχεδόν μηδενική παραγωγή ειδών που ικανοποιούν επιθυμίες.

Να κατέρρευσε το καθεστώς επειδή δεν άντεξε, όχι στο στρατιωτικό, αλλά στον οικονομικό πόλεμο που του έκανε η Δύση; Μόλις έγινε η Ρωσική επανάσταση, κόπηκαν οι εμπορικές σχέσεις, σιτηρά δεν υπήρχαν και ο κόσμος εκεί λιμοκτονούσε. Η Κούβα ζούσε με τη ζάχαρη που πουλούσε από τα ζαχαροκάλαμα. Μόλις έγινε η επανάσταση, επιβλήθηκε εμπάργκο στις εμπορικές ανταλλαγές. Κι ο κόσμος που χρειαζόταν παντού ζάχαρη έμαθε να την παράγει. Σ΄ εμάς τότε δόθηκε η δυνατότητα να καλλιεργούμε τεύτλα για να βγάζουμε ζάχαρη. Η Βενεζουέλα εξάγει πετρέλαιο. Και η τιμή των πετρελαιοειδών κατακρημνίσθηκε. Τυχαία; Μ΄ άλλα λόγια είναι δύσκολο να πούμε πως το καθεστώς κατέρρευσε επειδή ήταν αναποτελεσματικό και όχι επειδή του έγινε οικονομικός πόλεμος. Στη Χιλή βέβαια, τη μόνη χώρα που σοσιαλισμός εγκαταστάθηκε με δυτικοδημοκρατικές διαδικασίες, επιβλήθηκε ανοικτή βία. Αν συνεχίζονταν οι ανταλλαγές χωρίς τιμωρητική επιβολή ποικίλων εμπάργκο, θα κατέρρεαν; Κανείς δεν ξέρει. Ακόμη κι έτσι όμως, φαίνεται ότι το σύστημα έπασχε: Ηττήθηκε στον ανταγωνισμό. Έχομε όμως και ένα άλλο, δυσερμήνευτο, φαινόμενο: Κίνα. Παραμένει σοσιαλιστική χώρα και έχει εξελιχθεί σε κορυφαία οικονομική δύναμη στον κόσμο. Βέβαια και η Ρωσία εξελίχθηκε έτσι, αλλά μετά την αλλαγή της σε σκληρή καπιταλιστική χώρα. Τελικά;

Μου φαίνεται πως αγνοούμε την ανθρώπινη φύση. Τα κίνητρά μας αφορούν: στο αισθητό Εγώ, ανάγκες σωματικές, βιολογικές· στο κοινωνικό, αγάπη και αναγνώριση· και στο νοητό, επιθυμίες, σκοποί, αυτοπραγμάτωση. Χωρίς ένα ελάχιστο στην ικανοποίηση των βιολογικών αναγκών, δεν μπορούν να ισχύσουν τα υπόλοιπα κίνητρα. Από την άλλη, χωρίς ένα ελάχιστο στην ικανοποίηση σκοπών και επιθυμιών, προς τι η προσπάθεια; Από τον καπιταλισμό, ιδιαίτερα τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποιημένη εκδοχή του, με ικανοποίηση του πλήθους των επιθυμιών για τους πολύ λίγους με θυσία των αναγκών των πολλών, ως τον κομμουνισμό και το σοσιαλισμό με τη στοιχειώδη ικανοποίηση των αναγκών περίπου όλων, αλλά σχεδόν μηδενική των επιθυμιών, μήπως υπάρχει ένα μέσο; Κάτι σαν το Αριστοτελικό άριστο ή σαν την Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία που βιώσαμε μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ως πρόσφατα; Κι ακόμη καλύτερα: Η κοινωνία εξελίσσεται – αυτό θα πει Ιστορία. Και η εξέλιξη γίνεται με ταλάντωση. Μήπως η επιδίωξη θα όφειλε να είναι μια προγραμματισμένη ταλάντωση από τη λιτότητα με ανάπτυξη ως την θυσία (κατανάλωση) με ύφεση, και πάλι μετά λιτότητα κλπ; Εννοώ μια ταλάντωση με προκαθορισμένους ουδούς (κατώφλια) πέρα από τους οποίους υπάρχει κίνδυνος καταστροφικού φαύλου κύκλου ενώ η πολιτική τον αποτρέπει.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s