Γένεση της Κοινωνίας

Οι αγέλες προέκυψαν κυρίως από τη συγκέντρωση ομοειδών ζώων όπου υπάρχει κατάλληλη τροφή. Η συγκέντρωση αυτή διευκολύνει τις επαφές μεταξύ τους, κυρίως ερωτικές, που στηρίζονται στην κοινή απόλαυση από το αμοιβαίο πεο-κολπικό αντανακλαστικό. Ο άνθρωπος, χάρη στην ικανότητά του να σχηματίζει εξαρτημένα αντανακλαστικά, αποκτά συνήθειες ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και τις μεταβιβάζει στους άλλους, χάρη στα δευτεροβάθμια αντανακλαστικά, δηλαδή το λόγο. Με το λόγο, κάθε άτομο προικίζεται όχι μόνο με τα αντανακλαστικά με τα οποία γεννήθηκε και τις συνήθειες που απέκτησε ο ίδιος, αλλά και με εκείνες που απέκτησαν άλλοι. Παίζοντας ο Δίας, έριξε ένα κεραυνό σ΄ ένα δέντρο και τόκαψε. Ο Προμηθέας έφερε απ΄ αυτό έναν αναμμένο δαυλό στον άνθρωπο, που μέλημά του ήταν τώρα να συντηρεί τη φωτιά. Κατασκεύασε εργαλεία, κεραμικά, και το τόξο, που τα βέλη του προλάβαιναν τα πιο γοργοπόδαρα θηράματα και σκότωναν από απόσταση τα πιο ισχυρά σαρκοβόρα, που τα νύχια και τα δόντια τους φόνευαν μόνον εξ επαφής. Βασιλιάς των ζώων!
Εγκαταστάθηκε στις κοιλάδες των ποταμών κι εύρισκε τροφή στη βλάστηση που ακολουθούσε την απόσυρση των υδάτων μετά την πλημμύρα και στα ζωντανά που έρχονταν για να βρουν νερό και τροφή. Οι ικανότητές του ξεπέρασαν τις ανάγκες του. Διάλεγε. Έκοβε τα άχρηστα φυτά και διατηρούσε μόνο τα εδώδιμα, έμαθε να καλλιεργεί τη γη. Σκότωνε μόνο τα μικρά, κυρίως αρσενικά, ζώα. Έτσι, και τροφή εξασφάλιζε και το κοπάδι έμενε ανέγγιχτο, ικανό να αναπαράγεται, συγκεντρωμένο, καθώς τα πολλά θηλυκά μαζεύονταν γύρω από τα λιγότερα αρσενικά. Από τροφοσυλλέκτης, έγινε τροφοπαραγωγός. Περιοδικά, νήστευε όταν τα ζωντανά αναπαράγονταν και στη συνέχεια τα θυσίαζε για να τραφεί. Χωρίς νηστεία, το κοπάδι δεν θα αναπτυσσόταν˙ χωρίς θυσία, θα μεγάλωνε τόσο, που θα έτρωγε όλο το λιβάδι κι ύστερα θα αφανιζόταν η μικτή αγέλη ανθρώπων και κτηνών.
Τώρα περίσσευαν προϊόντα, ενώ έλειπαν άλλα. Όπου διασταυρώνονταν φυσικές οδοί, ποτάμια, λίμνες, λιμάνια, μάζευε όσα προϊόντα του περίσσευαν και τα αντάλλασσε με όσα έφερναν άλλοι. Να την τώρα η αγορά, να και το άστυ. Έμαθε να επεξεργάζεται τα προϊόντα του, να τα κάνει πιο ανθεκτικά στο χρόνο. Από το σταφύλι έκανε κρασί, από τις ελιές λάδι, από το γάλα τυρί, από το δέρμα των ζώων προβιές, από τις ίνες των φυτών κλωστές και ρούχα. Ποικίλες δουλειές. Εξειδικεύονταν οι άνθρωποι για να τις κάνουν καλά, άλλος τη μια, άλλος την άλλη, για κοινό σκοπό. Να την τώρα η κοινωνία. Ο άνθρωπος πια έχει εξασφαλίσει τη ζωή του. Μόνο που…
Μόνο που κανένα ζώο δεν παλεύει ως το θάνατο με άλλο του ίδιου είδους ή ισοδύναμο. Η βία γενικά απαντά μόνο για διατροφή ή για άμυνα. Δεν αξίζει να διακινδυνεύσει κάποιος τη ζωή του για τη ζωή ενός άλλου, που όταν τον σκοτώσει θα τον φάει. Ωστόσο, μεγάλος καύσωνας στα Κύθηρα πριν από μερικά χρόνια έλιωσε τις κερήθρες στις κυψέλες και το μέλι χύθηκε στο έδαφος. Οι μέλισσες έπεσαν με μανία να το μαζέψουν και, βέβαια, δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στο μέλι της δικής τους και των άλλων κυψελών. Ακολούθησε τρομακτικός πόλεμος μεταξύ τους που κατέληξε σε εξολόθρευση σχεδόν όλων των μελισσών της περιοχής. Βλέπεις, οι μέλισσες δεν είναι αγέλες: Είναι κοινωνία. Στους ανθρώπους τώρα, με κοπάδια και καλλιεργημένα χωράφια, η κατοχή τους εξασφαλίζει ισόβιο χορτασμό. Αξίζει τώρα να σκοτώσει ένας άνθρωπος έναν άλλον και να γίνει κύριος της «περιουσίας», που εξασφαλίζει ισόβια τροφή. Και να την η βία!
Για να μη διαλυθεί η περιουσία, που με κόπο συγκεντρώθηκε, έπρεπε, μετά το θάνατο του κατόχου της να μεταβιβασθεί ακέραιη σε άλλον. Τα αγόρια ήταν ακατάλληλα. Καθώς κανένας δεν γνώριζε ποιος είναι ο πατέρας του, όταν θα πέθαιναν, η περιουσία θα σκόρπιζε. Έτσι, επικράτησε η μητριαρχία, όπου από τη μάνα η περιουσία μεταβιβαζόταν στην κόρη κι από την κόρη στην εγγονή. Τα αγόρια απομακρύνονταν, για να μη διεκδικήσουν την περιουσία, ιδίως αν σύναπταν ερωτικό δεσμό με τη μάνα τους. Οι κοπέλες «παντρεύονταν» τα αγόρια που είχαν αποπεμφθεί από άλλες ορδές. Ως σήμερα, το πιο βδελυρό έγκλημα παραμένει η αιμομιξία, με ειδικές εξαιρέσεις, όπου η διατήρηση της περιουσίας τις ευνοούσε, π.χ. στους Φαραώ, όπου παντρεύονταν τα αδέλφια. Στη βία, καθώς οι άνδρες είναι μυϊκά ισχυρότεροι, όποιος κι αν νικούσε, επιτιθέμενοι ή υπερασπιστές της περιουσίας, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: η περιουσία περιερχόταν στην κατοχή των ανδρών.
Οι απαγορεύσεις επεκτείνονται στη γενετήσια ζωή. Οι γυναίκες έχουν ένα μόνον επιβήτορα. Έτσι, όλοι γνωρίζουν πως τα παιδιά τους είναι παιδιά του ανδρός τους κι αυτές απλά μητέρες των παιδιών του ανδρός τους, που είναι ο κύριος της περιουσίας. Μένουν στο σπίτι να φροντίζουν τα παιδιά και μια στοιχειώδη φωτίτσα στο πιο γερό (ιερό) μέρος του σπιτιού, όπως σήμερα φυλάσσεται το καντήλι μαζί με τα στεφάνια του γάμου και τα οικογενειακά κειμήλια. Οι άνδρες έβγαιναν να κυνηγήσουν, να καλλιεργήσουν τη γη, να επεξεργασθούν τα προϊόντα τους, να τα μεταφέρουν για ανταλλαγή, να υπερασπισθούν την ομάδα τους. Τώρα η περιουσία μεταβιβάζεται από τον πατέρα στο γιο κι από το γιο στον εγγονό. Πατριαρχία!
Δύο λοιπόν απαγορεύσεις: Απαγορεύεται η σφαγή ζώων στη φάση που πολλαπλασιάζονται, με ομαδική θυσία τους για όλους μετά. Και περιορισμός της γενετήσιας συμπεριφοράς, όπως κυρίως της αιμομιξίας. Λέγεται ότι δύο άνθρωποι κάπου μεταξύ του Τίγρη και του Εφράτη, ήταν οι πρώτοι που βίωσαν τους περιορισμούς στη διατροφή και στο σεξ, καλύπτοντας με φύλλα συκιάς τα γεννητικά τους όργανα. Πριν από αυτούς δεν υπήρχε περιουσία, ούτε και λόγος να θυμάται κανένας ποιος ήταν ο γονιός του. Δεν υπήρχε στην πανανθρώπινη μνήμη γονιός. Κι αφού δεν υπήρχε γονιός, πώς βρέθηκαν αυτοί πάνω στη γη; Απλό. Τους έπλασε ο Θεός! Πλήρωσαν ακριβά ο Αδάμ και η Εύα, κι εμείς όλοι στη συνέχεια, την καταστρατήγηση της απαγόρευσης για κάποιον καρπό τον καιρό της νηστείας. Από κει ξεκίνησαν τα βάσανα των ανθρώπων και η βία, όπως ανάμεσα στον Κάιν και στον Άβελ. Τη συνέχεια, την ξέρομε, συγκαλυμμένη κάπως, από τη Βίβλο.
Η ανάπτυξη απαιτούσε εξειδίκευση και η εξειδίκευση έφερε ανισότητα, που το τίμημά της πληρώνομε ως σήμερα. Η ανισότητα, είναι κίνητρο για ανάπτυξη, αλλά και για βία, και για πλείστα άλλα δεινά, εγκληματικότητα, γενική θνησιμότητα, θνησιγένεια και πλήθος άλλα. Η κοινωνία μάς εξασφάλισε τη διατροφή μας, με τίμημα, ωστόσο, τη βία και την εξάρτηση του ενός ανθρώπου από τον άλλον. Τι θα κάνουμε στο μέλλον; Θα υποδουλωθούμε οριστικά στην κοινωνία που ζούμε ή θα κυριαρχήσουμε πάνω της να την κάνουμε θεράποντα, όχι αφέντη μας ή θα επιδιώξουμε μια αμοιβαιότητα μεταξύ κοινωνίας και ημών των μελών της; Η ιστορία του μέλλοντος θα δείξει.
Koinignomi 24 Σεπτεμβρίου 2014

Ταλάντωση

Βρέχει, ύστερα αιθρία, έπειτα πάλι βροχή Η καρδιά μου συστέλλεται, διαστέλλεται, μετά πάλι συστέλλεται. Πεινώ, τρώω, χορταίνω, ύστερα πάλι πεινώ. Νηστεύομε, τα κεφάλια (κεφάλαιο) τα πρόβατα πληθαίνουν, ύστερα πασχαλιά, θυσιάζομε τον τόκο που έτεκαν, μετά πάλι νηστεία. Φυσικό, βιολογικό, ψυχολογικό, κοινωνικό επίπεδο και τα φαινόμενα επαναλαμβάνονται περίπου ρυθμικά. Κύκλος; Όχι, βέβαια, διότι η κατάσταση εξελίσσεται. «Οὐκ ἄν δὶς τὸν αὐτὸν ποταμὸν ἐμβαίης», έλεγε ο μέγας Ηράκλειτος. Έλιξη; Θα μπορούσε. Μπορεί όμως και ταλάντωση.
Η εξέλιξη, με ανοχή σφάλματος, μπορεί να προτυπωθεί έτσι που να τη χειρίζονται εύκολα τα μαθηματικά. Η προτύπωση επιτρέπει πρόβλεψη του μέλλοντος, με μετρήσιμο σφάλμα. Ο ιστορικός υλισμός πρότεινε την εξέλιξη σα μια έλιξη. Διαδοχικές φάσεις: Θέση πρώτα, που ενέχει τα σπέρματα της εξέλιξης σε αντίθεση, που κι αυτή προχωρεί στη σύνθεση, η οποία αποτελεί νέα θέση για περαιτέρω εξέλιξη. Παρατήρησε επίσης ο ιστορικός υλισμός ότι οι αλλαγές είναι στην αρχή βραδείες, ποσοτικές. Όταν, ξαφνικά, η ποσότητα αθροισθεί σε κάποια κρίσιμη τιμή, γίνονται ταχείες, ποιοτικές. Σήμερα θα λέγαμε ότι οι ποσοτικές αλλαγές χαρακτηρίζονται από αρνητική ανάδραση, οπότε κάθε αλλαγή προβάλλει αντίσταση στην παραπέρα ανάπτυξή της. Όταν επιτευχθεί η κρίσιμη τιμή, ο ουδός (=κατώφλι), η αρνητική ανάδραση γίνεται θετική, φαύλος κύκλος, χιονοστιβάδα. Πριν από 80 χρόνια περίπου ο Βαν Ντερ Πολ περιέγραψε έναν τύπο ταλάντωσης που προτυπώνει και τους δύο παραπάνω «νόμους» του ιστορικού υλισμού: την ταλάντωση χάλασης. Αυτό ακριβώς το μοντέλο ακολουθούν οι περιοδικές μεταβολές με τις οποίες αρχίσαμε αυτή την επιφυλλίδα. Ανιαρό τούτο το κεφάλαιο, αλλά σε επόμενες επιφυλλίδες θα κάνουμε μνεία σε τέτοιου είδους ταλαντώσεις, τόσο σε ψυχολογικό, όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.
Οι ταλαντώσεις έχουν αυτοματισμό, περιοδικότητα, σαν στο ρολόι. Κάθε τόσο επαναλαμβάνονται ρυθμικά. Οι ταλαντώσεις χάλασης όμως έχουν και διεγερσιμότητα. Ένα εξωτερικό ερέθισμα, μπορεί να τις επισπεύσει. Αντίθετα από τις αρμονικές, οι ταλαντώσεις χάλασης είναι ασύμμετρες. Έχουν μια βραδεία φάση με αρνητική ανάδραση κι όταν η ποσοτική αλλαγή φθάσει στον ουδό, μεταπίπτει στην ταχεία φάση με θετική ανάδραση. Στη βραδεία φάση ο εξωτερικός παρατηρητής μπορεί να νομίζει ότι όλα είναι σταθερά. Στην ταχεία φάση όμως υπάρχει αισθητή μεταβολή. Σ΄ αυτή τη φάση και λίγο μετά, τα εξωτερικά αίτια δεν επιδρούν στην ταλάντωση (ανερέθιστη περίοδος). Ακολουθεί η διεγέρσιμη φάση που στη διάρκειά της ένα επαρκές ερέθισμα μπορεί να επισπεύσει την ταλάντωση. Τέλος, στον ουδό, γίνεται αυτόματη εκτόνωση του ταλαντωτή. Για να ξαναρχίσει από την αρχή.
Θέλω να… Θέλω να κάνω κάτι. Θέλω να πάρω αέρα, να πιω νερό, να φάω φαγητό, να ουρήσω, να αφοδεύσω, να κάνω έρωτα. Θέλω να…, λοιπόν. Μόλις συμβεί αυτό το θέλω να, το νοητό θέλω, που μόνο εγώ το νοιώθω, ακολουθεί μια σωματική φάση, αισθητή απ΄ τον καθένα: παίρνω αέρα, πίνω, τρώω, ουρώ, αφοδεύω, κάνω έρωτα. Αμέσως μετά, θέλω να μη. Μόλις φάω και χορτάσω καλά, δεν μπορώ να φάω άλλο. Ακόμη και ο πιο ορεκτικός μεζές μου προξενεί αηδία. Μόλις κάνω έρωτα, αμέσως μετά τον οργασμό, είναι αδύνατο να, θέλω να μην, ξανακάνω έρωτα. Πρέπει να περάσει κάποιος χρόνος. Αυτή η φάση του «θέλω να μη…» είναι η ανερέθιστη περίοδος της βουλητικής ταλάντωσης. Βαθμιαία μεταπίπτει στη διεγέρσιμη φάση, τη φάση «δεν θέλω να…». Διαφέρει το «δεν θέλω να» από το «θέλω να μη», κατά το ότι στο πρώτο ένα ισχυρό ερέθισμα μπορεί να με διεγείρει, ενώ στο δεύτερο, τίποτε δεν με διεγείρει. Αν, στη διεγέρσιμη φάση, πριν πεινάσω, μου παρουσιασθεί ένας ορεκτικός μεζές, μεταπίπτω πρόωρα στον ουδό, θέλω να φάω και τρώω. Κι αν, πριν φθάσω στο σημείο να επιζητήσω τον έρωτα, μου παρουσιασθεί ένα προκλητικό γυμνό σώμα, διεγείρεται πρόωρα η επιθυμία μου για συνουσία.
Οι νόμοι των ταλαντωτών χάλασης, είναι φυσικοί, απαραβίαστοι. Η συνείδηση πολύ περιορισμένη ισχύ έχει στη βούληση που ταλαντώνεται. Όταν έλθει η ώρα, η ερωτική πράξη θα τελεσθεί. Είτε με σύντροφο, είτε με αυτοϊκανοποίηση ή και με ονείρωξη μαζί με εγκράτεια. Κι όταν έχουν περάσει ελάχιστα λεπτά χωρίς να αναπνεύσω, θα κάνω την εισπνευστική κίνηση, έστω κι αν το πρόσωπό μου βρίσκεται μέσα στο νερό. Η υπέρβαση των ορίων της ταλάντωσης συνεπάγεται ως και βιολογικό θάνατο. Αν και απαραβίαστοι οι νόμοι της φύσης, της βιολογίας, της ψυχολογίας κλπ η γνώση τους μας επιτρέπει, όχι να τους παραβούμε, αλλά να τους αντισταθμίσουμε προς όφελός μας. Οι παγερές περιοχές της γης ήταν ακατοίκητες, ώσπου ο Προμηθέας μας πρόσφερε τη γνώση της φωτιάς και η γη οικίσθηκε σε όλη σχεδόν την επιφάνειά της. Να τώρα ένα παράδειγμα στην ερωτική ταλάντωση.
Η σύντροφός μου, έχω σοβαρές υποψίες ότι με απατά. Για να την τιμωρήσω, της στερώ την ικανοποίηση του έρωτά μου. Λάθος! Αυτό θα τη στρέψει προς αναζήτηση ερωτικής ικανοποίησης από το τρίτο πρόσωπο. Αλλάζω λοιπόν στάση ακολουθώντας τους νόμους της ταλάντωσης. Αυξάνω τη συχνότητα των ερωτικών επαφών μας. Τώρα μεγαλύτερο μέρος της περιόδου μεταξύ δύο ερωτικών πράξεων-ταλαντώσεών της βρίσκεται σε ανερέθιστη περίοδο και η σύντροφός μου δεν επηρεάζεται ή και αποκρούει την πρόκληση του τρίτου προσώπου! Η απιστία αίρεται.
Η ταλάντωση μας δίνει την εντύπωση του ντετερμινισμού, που πολλοί δεν αποδέχονται. Η συχνή παραβίαση της ρυθμικότητας από τυχαία ερεθίσματα μας δίνει την εντύπωση της τυχαιότητας, που πολλοί αποκρούουν. Η γνώση των νόμων των ταλαντώσεων χάλασης μας επιτρέπει, επομένως μια πρόβλεψη, με σημαντικό τυχαίο σφάλμα, ωστόσο. Μας επιτρέπει επίσης να λάβουμε μέτρα, ώστε, αν και δεν αποφεύγουμε την ταλάντωση, την κάνουμε να λειτουργεί προς όφελός μας.
Τα παραδείγματα στο ψυχολογικό επίπεδο αφθονούν. Η εφαρμογή όμως των νόμων των ταλαντώσεων σε κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό επίπεδο ίσως βοηθήσει να διακρίνουμε κάποιο φως στο τούνελ, κάποια λύση στο αδιέξοδο που αυτή τη στιγμή βιώνομε. Θα τα συζητήσουμε σε επόμενη επιφυλλίδα.
Koinignomi 3 Οκτωβρίου 2014

Κοινωνική Ταλάντωση

Ο άνθρωπος ζει μέσα σε κάποιες ταλαντώσεις. Η βούλησή του ταλαντώνεται από το θέλω να… στο θέλω να μη…: Θέλω να φάω, να πιω, να ουρήσω, κλπ, στο θέλω να μην τα κάνω όλα αυτά, μόλις έχω ικανοποιήσει την αντίστοιχη ανάγκη, και πάλι ξανά θέλω να… Παράλληλα, βιώνει φυσικές ταλαντώσεις, εναλλαγή μέρας-νύχτας, φάσεις της σελήνη, αλλαγές των εποχών. Αντίθετα από τα άλλα ζώα, ο άνθρωπος προσπαθεί να προσαρμόσει το περιβάλλον του στις ανάγκες του. Το πετυχαίνει. Είναι το μόνο ζώο που με δυο χέρια για να πιάνουν και λόγο δημιουργεί και μεταβιβάζει τις εμπειρίες του στους διπλανούς και στους απογόνους του. Με το χρόνο άθροισε γνώσεις, ώστε να έχει φωτιά και να κατασκευάσει εργαλεία, κεραμικά, τόξο κλπ. Έγινε κυρίαρχος. Με τα βέλη του προλάβαινε και τα πιο ωκύποδα θηράματα ενώ εξουδετέρωνε από απόσταση και τα πιο επιθετικά θηρία. Έμαθε να ευνοεί την ανάπτυξη των χρήσιμων φυτών και ζώων αναστέλλοντας των αχρήστων. Από τροφοσυλλέκτης, τροφοπαραγωγός.
Απέχει από το να φάει τα ζωντανά του, ώσπου να γεννήσουν. Ύστερα θυσιάζει ομαδικά για να τραφεί όλη η κοινωνία. Στην εποχή μας η μέρα της θυσίας, η Πασχαλιά, ακολουθεί μια μακρά περίοδο νηστείας, τη Σαρακοστή. Παραδοσιακά, το αρνάκι δε σφάζεται, θυσιάζεται, στο «όνομα του Πατρός κλπ» και είναι διαθέσιμο σε κάθε περαστικό. Παραδοσιακοί Εβραίοι ή μουσουλμάνοι, δεν τρώνε κρέας αν δεν έχει θυσιασθεί στο όνομα του Θεού, έστω κι από αλλόθρησκο. Η κοινωνική ταλάντωση παγιώνεται. Οι πρώτοι που την εφάρμοσαν, την παραβίασαν και τιμωρήθηκαν – μαζί μ΄ αυτούς και όλοι μας – κάπου στη Μεσοποταμία. Ο Αβραάμ, στην Ανατολή με τα κοπάδια τα γιδοπρόβατα, ο Κάδμος κι αδελφή του, η Ευρώπη, στην Ελλάδα με τις αγελάδες και τους ταύρους, καθιέρωσαν την ταλάντωση. Και οι κανόνες ήταν σαφείς. Μακρά περίοδος νηστείας (λιτότητα) για να πολλαπλασιασθεί το κοπάδι (ανάπτυξη)· θυσία (ύφεση με κατανάλωση) για να τραφεί η κοινότητα, χωρίς να μειωθεί το κοπάδι, και για να προστατευθεί το λειβάδι, που θα εξαντλούνταν, αν η αγέλη αναπτυσσόταν διαρκώς ανεξέλεγκτα.
Η εξέλιξη έφερε πλεόνασμα. Είδαμε αλλού, την επεξεργασία των προϊόντων και ανταλλαγή τους. Και να η αγορά, να το άστυ, αλλά να και η βία! Συζητήσαμε τη σχέση κοινωνίας και βίας. Η ανάπτυξη επιβάλλει κατανομή της εργασίας όλο και μεγαλύτερη, με εξειδίκευση των ανθρώπων και δημιουργία τάξεων. Ακολουθεί αντιπαράθεση πληθυσμιακών ομάδων και πόλεμος τάξεων. Υπάρχουν οι αποπάνω και οι αποκάτω. Η τεχνολογία για παραγωγή βελτιώνεται με επιταχυνόμενους ρυθμούς και μειώνει τη θνησιμότητα των ανθρώπων που ο αριθμός τους πολλαπλασιάζεται, με τίμημα όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση του ενός από τον άλλο, μεγαλύτερη ανισότητα. Η ανισότητα είναι το κύριο κίνητρο για αύξηση της παραγωγής, αλλά και για κάθε είδους βία, μαζί με πλήθος δεινών, ψυχικά νοσήματα, ανθρωποκτονίες, αριθμό των φυλακισμένων, και πάμπολλα άλλα.
Η ανάπτυξη όμως προχωρεί. Ικανοποιούνται καλύτερα οι ανάγκες των ανθρώπων, αλλά με τι τίμημα! Η οικονομία απαιτεί ότι η παραγωγή είναι ίση με την κατανάλωση. Όταν αυξάνεται η κατανάλωση, αυξάνονται και οι τιμές των προϊόντων, κίνητρο για μεγαλύτερη παραγωγή και μικρότερη κατανάλωση. Η ισορροπία αποκαθίσταται. Κι όταν αυξάνεται η παραγωγή πάνω από την κατανάλωση, πέφτουν οι τιμές. Αυτορρύθμιση της αγοράς: το ευαγγέλιο του φιλελευθερισμού. Όμως τα πράγματα δεν πάνε πάντα έτσι γραμμικά. Υπάρχουν κρίσιμες τιμές, οι ουδοί (=κατώφλια) στους οποίους αθροίζεται η ποσοτική βραδεία αλλαγή, γίνεται ποιοτική κι η εξέλιξη μειώνεται με μηχανισμό φαύλου κύκλου. Η υπερπαραγωγή ρίχνει τόσο πολύ τις τιμές, που η πώληση των προϊόντων δεν καλύπτει τα έξοδα. Οι παραγωγοί απολύουν εργάτες: κι άλλη μείωση της κατανάλωσης, κι άλλα απούλητα προϊόντα κοκ. Οι εργαζόμενοι διαμαρτύρονται, καταλήγουν σε βία, που την αντιμετωπίζει το κράτος με βία που κι αυτή προκαλεί κι άλλη βία. Η βία γεννά βία. Αλλά και η υπερκατανάλωση συνεπάγεται δυσβάστακτη αύξηση των τιμών των αγαθών, οδηγώντας πάλι σε διαμαρτυρίες, βία κλπ. Με την ανανέωση του πληθυσμού και την τεχνολογική πρόοδο, η κρίση λήγει κι η ανάπτυξη ξαναρχίζει.
Περνάμε αυτή τη στιγμή μια πρωτόγνωρη κρίση. Αυξήσαμε τεράστια την κατανάλωσή μας, χωρίς να αυξάνονται οι τιμές, που προστατεύονταν από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Την ανισότητα προσφοράς-ζήτησης την κάλυπτε η Κοινή Αγορά (με δικιά μας πρώτιστα ευθύνη, φυσικά) με ανεξέλεγκτα δάνεια. Ξαφνικά η δανειοδότηση σταμάτησε και η προσφορά κατακρημνίσθηκε πολύ κάτω από τη ζήτηση. Οι εταίροι μας συγκατένευσαν να μας βοηθήσουν: αλληλεγγύη. Με πρωτόγνωρο τρόπο, μας επέβαλαν τον τοξικό συνδυασμό λιτότητας με ύφεση. Κι εμείς, δεν κάνομε τίποτε άλλο από το να λέμε «ναι» ή «όχι» στην προσφορά. Χωρίς δικό μας σχέδιο για να βγούμε από την κρίση. Ο Καντ έλεγε πως ελευθερία δεν είναι μόνον να μην κάνεις ό,τι σου επιβάλλουν οι άλλοι, αλλά, προπάντων, να κάνεις ό,τι θέλεις εσύ. Χωρίς δικό μας σχέδιο, εμείς δεν είμαστε ελεύθεροι.
Μπορούμε να σχεδιάσουμε τη δικιά μας ταλάντωση; Θα σήμαινε: Στην ανερέθιστη περίοδο (χάριτος) αυστηρότατη λιτότητα (ακόμη μεγαλύτερη από τη σημερινή), με προγραμματισμένη ανάπτυξη, π.χ. όπου συνυπάρχουν ανάγκες, πόροι και τεχνογνωσία. Υλοποίηση από όποιον επιθυμεί. Αξιολόγηση του έργου από το κράτος. Η επόμενη φάση με «διεγερσιμότητα» της ταλάντωσης σημαίνει ικανοποίηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων – αλλιώς βία και κρίση. Στην τελική φάση, η θυσία. Τα έσοδα από την ανάπτυξη να διανεμηθούν σε όλο τον κόσμο, «νηστεύσαντες και μη νηστεύσαντες». Με τέτοιο λεπτομερές και αυστηρό σχέδιο, οι πιθανότητες να βρεθούν χρηματοδότες είναι σημαντικές.
Η ταλάντωση από τη λιτότητα+παραγωγή ως την κατανάλωση+ύφεση και πάλι εξαρχής λιτότητα απέδωσε στις χιλιετηρίδες. Το σύστημα φαίνεται περίεργο. Αρχίζει σαν καπιταλιστικό (ανεξάρτητα αν οι επενδύσεις γίνονται από ιδιώτες ή απευθείας από το κράτος). Ανέχεται τη λιτότητα ο λαός, διότι το σύστημα βρίσκεται στην ανερέθιστη περίοδο χάριτος. Συνεχίζει σαν σοσιαλιστικό, με απόδοση στους εργαζομένους ανάλογα με τις επιδόσεις τους (αλλιώς οι διαμαρτυρίες τους θα το ανατρέψουν) και συνεχίζεται σαν κομμουνιστικό, με μοιρασιά σε όλους ανάλογα με τις ανάγκες τους. Θα ακολουθήσει η νέα ταλάντωση, με λιτότητα κλπ. Ούτε δεξιό ούτε αριστερό. Είναι όλα τα συστήματα με τα πλεονεκτήματα του το καθένα σε διαφορετική φάση της ταλάντωσης. Η ιδιοπερίοδος της ταλάντωσης είναι ανάλογη με το μέγεθος της κοινωνικής μονάδας. Για μας, αν αλλάζαμε βουλή κάθε 3, αντί κάθε 4, χρόνια, οι πιθανότητες ανεξέλεγκτων κρίσεων θα μειώνονταν στο ελάχιστο. Πιο συχνή αλλαγή βουλής θα ήταν δαπανηρή, καθώς η κατανάλωση ενέργειας στους ταλαντωτές (οικονομικό κόστος) είναι ανάλογο με τη συχνότητα των ταλαντώσεων.
Η αρχαία παράδοσή μας μάς έχει δείξει το δρόμο. Γιατί να μην την ακολουθήσουμε
Koinignomi 10 Οκτωβρίου 2014

Αξιοκρατία τη θέλομε;

Συχνά παραπονιόμαστε για έλλειψη αξιοκρατίας και μεμφόμαστε τους ηγήτορές μας για την απουσία της. Ιδιαίτερα συμβαίνει αυτό, όταν αποτυγχάνουμε σε ένα διαγωνισμό. Τι είναι όμως αξιοκρατία; Και τη θέλομε πραγματικά; Όταν λέμε «αξιοκρατία», εννοούμε ότι καθένας επιβραβεύεται κοινωνικά, π.χ. αναλαμβάνει εξουσίες, ανάλογα με την αξία του, τα ταλέντα του και τις επιδόσεις του στο έργο που προσφέρει στην κοινωνία.
Η ζωή χρειάζεται αγώνες. Και οι πρόγονοί μας είχαν προτυπώσει το είδος των αγώνων στις μεγάλες πανελλήνιες εορτές, με κορυφαία εκείνη των Ολυμπιακών. Μ’ αυτά τα είδη των αγώνων παλεύομε σήμερα μέσα στην κοινωνία που ζούμε.
Κύριες κατηγορίες αγώνα ήταν ο ανταγωνισμός, όπως στην πάλη και στην πυγμαχία, η άμιλλα, όπως στο στίβο, και η συνεργασία, όπως στη σκυταλοδρομία. Στον ανταγωνισμό, καθένας από τους αγωνιζομένους αντιμετωπίζει κάποιον άλλον που είναι ο στόχος του˙ νίκη του ενός είναι η ήττα του άλλου. Στην άμιλλα όμως καθένας αγωνίζεται εναντίον ενός φυσικού στόχου, του μήκους, του ύψους, του χρόνου στο δρόμο κλπ. Νικητής είναι αυτός που είχε την καλύτερη επίδοση. Όποιος πέτυχε το στόχο όμως δεν είναι ηττημένος. Δεν είναι νικητής, αν δεν έφθασε πρώτος. Αν όμως έφθασε στο τέρμα στο Μαραθώνιο δεν έχει ηττηθεί. Μπορεί και να πέρασε το δικό του ή της πατρίδας του ή και το παγκόσμιο ρεκόρ. Ηττημένος δεν είναι, αφού πέτυχε το στόχο, εναντίον του οποίου αγωνιζόταν. Μόνος ηττημένος είναι ο στόχος.
Με το ολυμπιακό μοντέλο στην κοινωνία, ανταγωνισμός σημαίνει ότι κάθε πολίτης αγωνίζεται κατά των άλλων. Επομένως οι προσπάθειές τους σε μεγάλο βαθμό αλληλεξουδετερώνονται. Αντίθετα, στην άμιλλα, οι επιτυχίες του ενός δεν εμποδίζουν τις προσπάθειες των άλλων. Η αποδοτικότητα της συνεργασίας, ιδίως με συμπληρωματικό ρόλο του καθενός στον αγώνα, είναι μέγιστη, αλλά μπορεί να μειώνει το κίνητρο για προσπάθεια, καθώς καθένας επαφίεται στις προσπάθειες των άλλων. Οπωσδήποτε, είναι φανερό, ότι, για μέγιστη πρόοδο, η κοινωνία, πρέπει να αποτρέψει τον ανταγωνισμό, προωθώντας την άμιλλα και τη συνεργασία.
Η άμιλλα έχει δύο προϋποθέσεις: ισότητα στην εκκίνηση και ισότητα στη διάρκεια του αγώνα. Η εποπτεύουσα αρχή στον αγώνα, είτε για ολυμπιακό άθλημα είτε για κοινωνικό αγώνα πρόκειται, πρέπει να εξασφαλίσει ότι α) οι διαγωνιζόμενοι δεν χρησιμοποιούν ανταγωνιστικά μέσα, οι δρομείς π.χ. δεν βάζουν τρικλοποδιές ο ένας στον άλλον· β) Οι διαγωνιζόμενοι ξεκινούν με ίση αφετηρία: την ίδια στιγμή οι δρομείς, από το ίδιο ακριβώς σημείο εκκίνησης, από κοινό εφαλτήριο οι άλτες κλπ.
Υπάρχουν μέσα για να εξασφαλίσει τέτοιες συνθήκες το κράτος; Ασφαλώς. Η αυστηρή παρεμπόδιση του «αθέμιτου ανταγωνισμού» (που μετατρέπει την άμιλλα σε ανταγωνισμό) είναι ένα από αυτά. Ένα άλλο στηρίζεται στο σύστημα φορολόγησης, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν κίνητρο προς ορισμένους στόχους. Για την προώθηση της άμιλλας χρειάζεται ελαχιστοποίηση του φόρου επιτηδεύματος, ώστε να αυξηθεί το κίνητρο για δημιουργική εργασία, σε συνδυασμό με μεγιστοποίηση του φόρου κληρονομιάς και άλλων τρόπων άκοπης μεταβίβασης πλούτου (γονικές παροχές, δωρεές κλπ). Με το τελευταίο μέτρο, οι πιθανότητες ανέλιξης πολιτών δεν εξαρτώνται από τον πλούτο με τον οποίον γεννιέται ο καθένας (ή την καταγωγή ή την τάξη του κλπ), αλλά από τις φυσικές, πνευματικές ικανότητες και την εργατικότητά τους. Αυτό λέγεται αξιοκρατία. Όσο παράξενη μας φαίνεται η μεγάλη φορολόγηση στην κληρονομιά, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική αξιοκρατία (που όλοι, υποτίθεται, επιθυμούμε) χωρίς αυτό το μέτρο. Προσωπικά, οφείλω να πω, πως προτιμώ να φορολογούμαι πεθαμένος παρά ζωντανός.
-Μα είναι δυνατό; Τότε για ποιον δουλεύομε, αν όχι για να εξασφαλίσουμε τα παιδιά μας; Γιατί να το κάνουμε;
-Να το κάνουμε διότι αυτή είναι η πανάρχαιη παράδοσή μας από τον καιρό του Προμηθέα. Συγκεκριμένα, ο μεγάλος αυτός πατριάρχης, μας άφησε για κληρονομιά: τη γνώση της φωτιάς, των τεχνών, της ανατολής και δύσης των αστεριών, της εναλλαγής των εποχών, οδηγού για τις αγροτοκτηνοτροφικές εργασίες, των αριθμών, των γραμμάτων. Μας άφησε την τέχνη της οικοδόμησης σπιτιών, του ζευγαρώματος των βοδιών στο αλέτρι, της ζεύξης του αλόγου στο άρμα, του σκαρώματος των καραβιών, της γιατρειάς με βότανα, της προφητείας του μέλλοντος από όνειρα, το πέταγμα των πουλιών, τη μελέτη των σπλάγχνων των ζώων στη θυσία. Μας γνώρισε τη μεταλλουργία, και τον υπόγειο πλούτο, το χρυσό, τον άργυρο, το χαλκό, το σίδηρο, ακόμη και της πολιτικής τέχνης τη γνώση μας έδωσε κλπ. Μια τέτοια κληρονομιά δεν μπορεί να απαλλοτριωθεί από κάποιο κομμουνισμό ούτε να βγει στο σφυρί, π.χ. για χρέη, από κάποιον καπιταλισμό. Ενώ ο κάτοχος γνώσης και τέχνης μπορεί άριστα να επιβιώσει κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες.
Η σημασία της άυλης κληρονομιάς φαίνεται συγκρίνοντάς την με την υλική κληρονομιά ενός άλλου μεγάλου πατριάρχη, του Αβραάμ. Κατά τη συμφωνία (Παλαιά διαθήκη) που έκανε ο Θεός μαζί του, αυτός θα έπρεπε να σημαδεύει σωματικά αποκλειστικά τους άρρενες απογόνους του με την περιτομή, για να αναγνωρίζονται δικαιούχοι της περιουσίας του με το πατριαρχικό δίκαιο και Εκείνος θα τους άφηνε κληρονομιά την ευλογημένη γη από το Νείλο ως τον Εφράτη. Πάνω από τρεις χιλιετηρίδες αργότερα, ως σήμερα, οι απόγονοι των δύο γιων του Αβραάμ, οι Ισμαηλίτες ή Αγαρηνοί και οι Ισαακίτες ή Εβραίοι έχουν αποδυθεί σε έναν αμείλικτο εξοντωτικό πόλεμο μεταξύ τους για την κυριαρχία πάνω στην ευλογημένη γη.
Η αρχαία κληρονομιά μας της γνώσης και της τέχνης εμπλουτίσθηκε πριν από 2000 χρόνια περίπου με την αγάπη, που μας εμφύτευσε ο χριστιανισμός. Κι αυτή είναι τελικά η δική μας κληρονομιά: Γνώση, τέχνη και αγάπη. Αναπαλλοτρίωτη.
-Και μεις, με την άυλη περιουσία μας, έχομε πατρίδα;
Εμείς, είμαστε όσοι έχομε την κοινή παιδεία που πήραμε από τους προγόνους μας, χωρίς σωματικό σημάδι, και ανεξάρτητα από το DNA. Μ’ αυτά τα εφόδια (τέχνη, γνώση και αγάπη) έχομε βάλει τη σφραγίδα μας όχι στο σώμα μας, αλλά σε μια λουρίδα γης, καλλιεργώντας την, ορύσσοντάς την, αναπτύσσοντάς την. Είναι το αισθητό σημείο της άυλης κληρονομιάς μας, είναι η πατρίδα μας, για την οποίαν αξίζει και να θυσιασθούμε αν απειληθεί από βαρβάρους.
Και τώρα, παρακαλώ, ας αποφασίσουμε: Το τίμημα της αξιοκρατίας είναι να περιορισθούμε στη γνώση, την τέχνη και την αγάπη και να θυσιασθούμε, αν το απαιτήσει η πατρίδα μας. Τη θέλομε λοιπόν την αξιοκρατία; Ή, προτιμάμε να ζούμε χωρίς αυτήν και να παραπονιόμαστε όποτε δεν πετυχαίνομε σε ένα διαγωνισμό;
Koinignomi 15 Οκτωβρίου 2014

Είμαι άνθρωπος. Είμαι λοιπόν έξυπνος;

Κυριαρχήσαμε πάνω στα άλλα ζώα και πάνω στη Φύση. Είμαστε λοιπόν έξυπνοι; Κι αν ναι, πού οφείλεται η «εξυπνάδα» μας;
Μονάδα της συμπεριφοράς μας είναι τα αντανακλαστικά. Έχουν είσοδο, ένα αισθητήριο που δέχεται ερεθίσματα, έξοδο, ένα μυ που κινείται ή έναν αδένα που εκκρίνει, και έναν κρυφό εσωτερικό ρυθμιστικό μηχανισμό στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μ’ αυτά γεννιόμαστε. Ένα ερέθισμα, φως στα μάτια μας, κλείνει την κόρη και μια μπουκιά στα χείλια προκαλεί αναρροφητικές κινήσεις και έκκριση σάλιου. Τα θερμόαιμα κυρίως ζώα, πτηνά και θηλαστικά, μπορούμε και σχηματίζομε καινούργια αντανακλαστικά όσο ζούμε, τα εξαρτημένα. Λειτουργούν σαν τα φυσικά: «|Έξις δευτέρα φύσις». Και μόνον εμείς, οι άνθρωποι, μπορούμε να δημιουργούμε δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά. Το φαγητό στο στόμα προκαλεί έκκριση σάλιου: φυσικό αντανακλαστικό. Αν επανειλημμένα, πριν από την είσοδο της μπουκιάς ηχεί ένα κουδούνι, ο ήχος του κουδουνιού αρχίζει να προκαλεί σιελόρροια, έστω και χωρίς τη μπουκιά: εξαρτημένο αντανακλαστικό. Κι αν ακούγεται τακτικά η λέξη «κουδούνι» πριν από το κουδούνισμα, η λέξη συνεπάγεται την έκκριση σάλιου: δευτεροβάθμιο εξαρτημένο αντανακλαστικό. Έτσι μαθαίνομε να διακρίνουμε λέξεις, να μιλάμε. Χάρη στο Λόγο που γίνεται αισθητός ως ομιλία και, στο σύγχρονο άνθρωπο, ως γραφή, επικοινωνούμε μεταξύ μας και οι εμπειρίες καθενός γίνονται κτήμα όλων στα πλαίσια της κοινωνίας.
Όλα αυτά είναι φυσιολογικές λειτουργίες του αισθητού Εγώ, που μπορεί να τις παρατηρήσει οποιοσδήποτε. Η διέγερση ενός αισθητηρίου μου, παράλληλα με το ξεκίνημα του αντανακλαστικού, προκαλεί και ένα νοητό αίσθημα, μια εικόνα που μόνο Εγώ την αντιλαμβάνομαι. Η ένταση του αισθήματος είναι αδρά ανάλογη με του ερεθίσματος. Εξάλλου, η ποιότητα του αισθήματος εξαρτάται από το αισθητήριο. Αν διεγέρθηκε το μάτι, το αίσθημα είναι φως· αν το αυτί, είναι ήχος κλπ. Έτσι, το σύνολο των αισθημάτων μου αποτελεί ένα είδωλο, μια αντανάκλαση, του έξω κόσμου, με την ποιότητα και έντασή του.
Τα αισθήματα που σχηματίζονται μέσα μου αποθηκεύονται στη μνήμη μου, έτσι. Μπορώ να τα ανακαλώ. Δηλαδή σχηματίζονται εξαρτημένα αντανακλαστικά. Κι ακόμη, με παρόμοια αντανακλαστικά, πολλαπλά ταυτόχρονα ερεθίσματα, σχηματίζουν σύνθετα αισθήματα, την αντίληψη. Καθένα από τα συνιστώντα ερεθίσματα ανακαλεί και τα υπόλοιπα, σχηματίζοντας την ολοκληρωμένη παράσταση του εξωτερικού αντικειμένου, της πηγής των ερεθισμάτων. Το σχήμα, το χρώμα, η αφή, η οσμή του τριαντάφυλλου, ακόμη και το άκουσμα του ονόματός του, μου γεννούν όλα μαζί την αντίληψή του.
Από παρόμοιες αντιλήψεις, προκύπτουν με εξαρτημένα αντανακλαστικά, τα κοινά στοιχεία τους, που συναποτελούν τις έννοιες, τις μονάδες της Γνώσης. Βλέποντας μια συκιά, ένα πεύκο, ένα φοίνικα κλπ, και ακούοντας σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις τη λέξη «δέντρο», σχηματίζω την έννοια του δέντρου, που δεν αντιστοιχεί σε καμιά εξωτερική εικόνα, αλλά μόνο στην αφηρημένη αντίληψη με τα κοινά στοιχεία πολλαπλών αντικειμένων. Ο Τζον Λοκ ισχυρίσθηκε πως «οὐδὲν ἐν τῇ νοήσει ὃ μὴ πρότερον ἐν τῇ αἰσθήσει». Ο Καντ όμως επιφυλάχθηκε. Ναι, για τα περισσότερα, έτσι είναι. Υπάρχουν όμως και έννοιες, χωρίς αντίστοιχα εξωτερικά ερεθίσματα. Τέτοιες είναι π.χ. ο χρόνος, ο χώρος, η αιτία κλπ, που αποτελούν πλαίσια, μέσα στα οποία διαμορφώνομε τις έννοιές μας. Θεώρησε λοιπόν ο μεγάλος φιλόσοφος πως γεννιόμαστε μ’ αυτές τις έννοιες, υπάρχουν εκ των προτέρων, a priori, σχηματισμένες μέσα μας και στο πλαίσιό τους σχηματίζομε τις άλλες έννοιες, τις επίκτητες, τις a posteriori. Πραγματικά, τα ερέθισμα είναι μια μικρή ποσότητα ενέργειας που μπορεί να διαρκεί ελάχιστα και έχει ένταση αρκετή για να διεγείρει τα αισθητήριά μας. Ο χρόνος, όμως, κλπ δεν είναι μορφές ενέργειας. Κι όμως έχομε την έννοιά τους. Πώς λοιπόν σχηματίσθηκαν τέτοιες έννοιες;
Ο Καντ δεν γνώριζε τα εξαρτημένα αντανακλαστικά του Παβλόφ. Για να σχηματισθεί ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό, πρέπει το ερέθισμα στην είσοδο του φυσικού αντανακλαστικού να είναι σύγχρονο ή να ακολουθεί το άλλο ερέθισμα που προσπίπτει σε άλλο αισθητήριο. Να η πρώτη, στοιχειώδης αίσθηση του αισθητού χρόνου, που είναι μονόδρομος. Εξαρτημένα αντανακλαστικά σχηματίζονται όταν το άσχετο ερέθισμα συμβαίνει ΠΡΙΝ από εκείνο που είναι αφετηρία φυσικού αντανακλαστικού, ενώ ΔΕΝ σχηματίζονται, όταν συμβαίνει ΜΕΤΑ. Οι έννοιες του πριν και του μετά είναι τα θεμελιώδη στοιχεία του χρόνου. Συμπληρώνεται η έννοια του χρόνου ως διάρκεια. Πολλές λειτουργίες μας είναι περιοδικές. Περιοδικά διψάμε, πεινάμε, θέλομε να ουρήσουμε, να κάνουμε έρωτα, να κοιμηθούμε κλπ. Η νοητή ώρα μας σημαίνει «ώρα να φάω, να πιω, να ουρήσω κλπ». Ολοκληρώνεται και πιο αντικειμενικά η ώρα του χρόνου, με την περιοδικότητα φυσικών φαινομένων, όπως η εναλλαγή μέρας-νύχτας, οι φάσεις της σελήνης, οι εποχές του έτους, ή και κοινωνικά περιοδικά φαινόμενα, όπως η εβδομάδα, που μας υπαγορεύουν τις κοινωνικές μας δραστηριότητες: τον κοινωνικό χρόνο.
Όλα αυτά συνιστούν τη γνώση , την είσοδο, της νόησής μας. Αυτή όμως έχει και έξοδο, τη βούληση και τον ενδιάμεσο μηχανισμό που συνταιριάζει τη γνώση με τη βούληση, το συναίσθημα (ή στάση). Στάση είναι το αν στρεφόμαστε προς ή αποστρεφόμαστε από τη γνώση. Και διαμέσου της υπαγορεύει κανονικά η γνώση τη βούλησή μας. Αυτό συνιστούσε ο Πλάτων, που πρώτος περιέγραψε τα τρία στοιχεία της νόησής μας. Ωστόσο, όπως αναφέρθηκε, το συναίσθημά μας ταλαντώνεται, έχει περιοδικότητα. Μιλήσαμε αλλού για τις ταλαντώσεις. Αυτό σημαίνει πως η γνώση μπορεί να χαλιναγωγεί τη βούλησή μας και διαμέσου της τη συμπεριφορά μας, ως ένα όριο όμως. Όταν έχει φθάσει η στιγμή να πάρω αέρα, θα κάνω αναπνευστική κίνηση ακόμη κι αν η κεφαλή μου είναι μέσα στο νερό κι όταν πεινάσω, θα αναζητήσω τροφή ακόμη και αν χρειασθεί να κλέψω.
Η γνώση μαθαίνεται από την εμπειρία, και στον άνθρωπο μεταβιβάζεται από τον ένα στον άλλο χάρη στο λόγο. Το συναίσθημα επίσης μεταβιβάζεται. Ο σκύλος δείχνει την χαρά του κουνώντας την ουρά του και η γάτα γουργουρίζοντας. Τέτοιες εκδηλώσεις δεν ωφελούν το άτομο, ωφελούν όμως την ομάδα, το είδος. Σε κοινωνικό επίπεδο οι άνθρωποι οργανώνομε τη γνώση σε επιστήμη, το συναίσθημά σε τέχνη και τη βούλησή σε ηθική. Η ταλάντωση του συναισθήματός μας, χωρίς εξωτερικό ερέθισμα δίνει την ψευδαίσθηση πως από κάποια μυστηριώδη πηγή εισέρχεται η έμπνευση μέσα μας, «ώσπερ ενθουσιαζόμενοι οι ποιητές», σα να μπαίνει ο θεός μέσα τους δηλαδή, λέει ο Πλάτων. Τα πράγματα είναι απλούστερα, όπως είδαμε κι έχουν μηχανισμούς φυσικούς, κατανοητούς στον καθένα. Τελικά, η ευφυΐα μας δεν είναι τίποτε μυστηριώδες. Είναι απλά η ικανότητά μας να σχηματίζουμε δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά.
Koinignomi 22 Οκτωβρίου 2014

Ελλάδα και Έλληνες

Οι Έλληνες κατοικούν στην Ελλάδα κι η Ελλάδα είναι η πατρίδα τους. Ταυτότητα! Πώς λοιπόν ορίζονται; Οι Έλληνες παρήγαγαν έναν από τους πιο υψηλούς, ίσως τον υψηλότερο, πολιτισμούς στην ιστορία του κόσμου. Κι αυτός έγινε παγκόσμιος. Πόσο συνέβαλε η Ελλάδα σ΄ αυτό;
Η πατρίδα των Ελλήνων δεν ήταν ποτέ σταθερή. Στην ακμή της εκτεινόταν από την Ιβηρική χερσόνησο ως την Ινδία. Ελλάδα όμως ήταν πάντοτε τούτη η χώρα με τα σημερινά περίπου σύνορά της. Η γεωγραφία της είναι μοναδική. Καμιά άλλη χώρα δεν έχει σε τόσο περιορισμένη επιφάνεια τόση ποικιλία εδάφους. Ψηλά βουνά, πεδιάδες, νησιά κλπ. Και η μορφολογία του εδάφους υπαγόρευσε στους αιώνες τις ασχολίες των ανθρώπων. Στα βουνά βοσκοί ή ληστές. Στις πεδιάδες αγρότες, τσιφλικάδες ή κολίγοι. Στα νησιά ναυτικοί ή πειρατές. Οι διαφορετικές ασχολίες τους διαμόρφωσαν διαφορετικές συνήθειες. Όμως όλοι αυτοί οι διαφορετικοί άνθρωποι είχαν κοινή γλώσσα και κατοικούσαν κοντά ο ένας με τον άλλον. Μοιραία έρχονταν σε επαφή, άλλοτε συγκρουσιακή, άλλοτε φιλική. Και αντάλλασσαν όχι μόνο προϊόντα, αλλά και σκέψεις, έννοιες, ιδέες. Να τι εννοώ. Κάποιος έχει δει ελιές, πεύκα, φοίνικες και όλα αυτά τα αποκαλεί «δέντρο». Άλλος έχει δει πλατάνους, οξιές και έλατα, κι αυτά είναι «δέντρα». Άλλη λοιπόν η έννοια του δέντρου για τον καθένα τους. Όταν όμως συζητούν μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας λέξεις και νοήματα, επεκτείνεται το εύρος των εννοιών τους. Η έννοια που αντιστοιχεί στη λέξη δέντρο, κοινή και για τους δυο, περιλαμβάνει ελιές, πεύκα, φοίνικες, πλατάνους, οξιές και έλατα. Μ΄ άλλα λόγια, λόγω της διαμόρφωσης της Ελλάδας, οι Έλληνες απέκτησαν έννοιες με μεγαλύτερο εύρος από τους άλλους λαούς. Κάποιες, μάλιστα, για τους Έλληνες απέκτησαν παγκόσμιο κύρος. Τέτοιες είναι π.χ. οι έννοιες του χρόνου, του χώρου, της λογικής κλπ. Δεν είναι τυχαίο που στην Ελλάδα ο Πλάτων κήρυξε τον αδιακύμαντο χώρο των νοητών ιδεών, ενώ ο Ηράκλειτος τη διαρκή μεταβολή των αισθητών πραγμάτων.
Πέρα από τη διαμόρφωση του εδάφους της, η Ελλάδα είναι το σταυροδρόμι ηπείρων. Ταξιδιώτες από τις παλιές ηπείρους, ανταλλάσσουν εδώ όχι μόνον εμπορεύματα, αλλά και πολιτισμό. Το 1922, το Ασιατικό πόδι της Ελλάδας κόπηκε, ύστερα από ιστορία 3500 ετών. Από τότε, «ανήκομεν εις την δύσιν». Βέβαια τα νησιά του Αιγαίου ήταν κάποτε οι γέφυρες στην επικοινωνία Ανατολής και Δύσης. Αυτό το ρόλο τον έχουν χάσει. Φθίνουν διαρκώς. Ο πληθυσμός τους λιγοστεύει και, αν δεν ληφθούν επειγόντως μέτρα, θα γίνουν ερημονήσια, εύκολη, βορά σε άλλους λαούς, από μια σκοπιά δικαιολογημένα, αφού εμείς θα τα έχουμε εγκαταλείψει!
Η σημασία της γεωγραφικής εγγύτητας μεταξύ διαφορετικών λαών με δυνατότητα επικοινωνίας, έχασε βαθμιαία τη σημασία της. Σήμερα, λαοί με μεγάλες διαφορές, από την Κίνα ως τις ΗΠΑ επικοινωνούν αστραπιαία μεταξύ τους. Η μοναδική γεωγραφία της Ελλάδας, μαζί με την ενιαία γλώσσα ήταν κύριοι παράγοντες που συνέβαλαν στην υπεροχή της αρχαιοελληνικής αριστείας. Η γλώσσα ήταν μοναδική, επειδή ενισχύθηκε με τη γραφή κατά τρόπο λογικό, προσιτό από όλους, καθώς σε κάθε φθόγγο αντιστοιχούσε ένα γράμμα και σε κάθε γράμμα ένας φθόγγος. Αυτή η υπεροχή της γλώσσας χάθηκε στους Αλεξανδρινούς χρόνους. Η μεγάλη μάζα των «βαρβάρων» έμαθαν να μιλούν Ελληνικά, αλλά όχι να γράφουν και να διαβάζουν. Έτσι, η γλώσσα άρχισε να αλλάζει. Οι λίγοι λόγιοι, στην προσπάθειά τους να μάθουν στους «βαρβάρους» τα «σωστά» Ελληνικά, συνέχισαν να γράφουν όπως οι πρόγονοί τους, και όχι πια όπως μιλούσε όλος ο κόσμος. Μάταιος κόπος: οι πολλοί δεν ήξεραν να διαβάζουν. Έτσι συντελέσθηκε η διάσταση γλώσσας και γραφής που μας ταλαιπωρεί έως σήμερα, που έχομε π.χ. 12 τρόπους για να γράφουμε 5 φωνήεντα. Με βάση τα παραπάνω, η υπεροχή των προγόνων μας δεν οφειλόταν στο DNA τους που τόχομε κληρονομήσει, αλλά σε περιβαλλοντικούς λόγους, στη διαμόρφωση τελικά της Ελλάδας, λόγους που ισχύουν ακόμη, αλλά έχουν χάσει ως ένα βαθμό τη σημασία που είχαν παλιά.
Και τώρα τι κάνομε; Φθίνομε με επιταχυνόμενο ρυθμό. Η γεννητικότητα έχει μειωθεί τόσο, που σε μια-δυο γενιές δεν θα υπάρχουν αρκετοί νέοι για να εργάζονται ώστε να ανατρέφουν παιδιά και να τρέφουν τους γέρους, που ο αριθμός τους αυξάνεται. Οι νέοι, με υψηλή εκπαίδευση, χάρη στους κόπους όλου του λαού, εκπατρίζονται, διότι εδώ δεν βρίσκουν δουλειές και πάνε να διαθέσουν αλλού τις μεγάλες δυνατότητές τους. Χάνουν έτσι στην ξενιτιά σε λίγες γενιές την ελληνικότητά τους. Η Ελλάδα ερημώνει όχι μόνο διότι ο πληθυσμός δεν ανανεώνεται επαρκώς και εκπατρίζεται, αλλά και διότι αφήνει τον τόπο του για να συγκεντρωθεί στις μεγάλες πόλεις, οι οποίες είναι κέντρα κατανάλωσης, όχι παραγωγής. Το κενό καταλαμβάνεται από επήλυδες, νόμιμους ή συχνότερα παράνομους. Η Ελλάδα και ο πολιτισμός της πάντοτε αναπτυσσόταν και εξελισσόταν χάρη στη δημιουργική μίξη με τους «ξένους». Τώρα όμως, δεν υπάρχει κανένας προγραμματισμός για τον εξελληνισμό των μετοίκων. Τους χρειαζόμαστε, διότι δεν έχομε αρκετούς νέους να εργάζονται για να συντηρούν τους ηλικιωμένους και δεν έχομε αποτελεσματικό τρόπο να τους εμποδίζουμε να έλθουν σε ρυθμούς που να επιτρέπουν την προσαρμογή τους.
Ένας μακρόπνοος πολιτικός προγραμματισμός θα όφειλε να περιλαμβάνει: κίνητρα για αύξηση της γεννητικότητας· εκμετάλλευση των πλούσιων σε ενέργεια πόρων της Ελλάδας, (ήλιος, άνεμοι, κύματα, ιχθυοτροφεία στα νησιά και καλλιέργεια της εγκαταλειμμένης γης στη στεριά κλπ)· έρευνα στη γλώσσα και τη γραφή της, ώστε να ξανααποκτηθεί η ενότητά τους όπως στην αρχαιότητα· εντατικοποίηση της παιδείας, έτσι που: να μπορέσουν να εξελληνισθούν κάποιοι μέτοικοι που το επιθυμούν, να διατηρήσουν και ανακτήσουν την Ελληνική τους συνείδηση οι Έλληνες της διασποράς και να αναπτυχθεί η τεχνογνωσία που απαιτείται για την εκμετάλλευση των πόρων που προαναφέρθηκαν· φιλική προσέγγιση με τους γείτονές μας, ώστε να ξαναγίνουμε η γέφυρα μεταξύ ανατολής και δύσης. Δύσκολο εγχείρημα, καθότι οι γείτονές μας δεν έχουν «μπέσα». Ακόμη δυσκολότερο, καθότι γι΄ αυτούς εμείς δεν έχομε «μπέσα». Πρέπει όμως να επιχειρήσουμε την προσέγγιση πριν έλθουν απόμακροι ξένοι και εκμεταλλευθούν σε βάρος μας τον πλούτο που υπάρχει στο διεθνή χώρο ανάμεσά μας. Η γλωσσική ενότητα μεταξύ Ελλήνων της Αμερικής, Αυστραλίας, Καναδά, παραδουνάβιων περιοχών είναι από τους πιο σημαντικούς παράγοντες για τη συνέχεια της Ελληνικότητάς μας. Κι αυτά απαιτούν θυσίες, όχι μόνο υλικές.
Θα έχουμε το θάρρος να κάνουμε τις απαραίτητες, δυσβάστακτες, θυσίες που υπαινίσσομαι παραπάνω; Ο χρόνος θα το δείξει.
Koinignomi 29 Οκτωβρίου 2014

Ιατρική και Κοινωνία

Είμαστε τρισυπόστατοι. Το αισθητό Εγώ μας γεννιέται με τη σύλληψη, το νοητό με τη γέννηση και το κοινωνικό με την εισαγωγή μας στην κοινωνία, όπως στη Χριστιανική βάπτιση. Όπως η αρχή έτσι και το τέλος των υποστάσεών μας δεν είναι ταυτόχρονο. Χάνομε την ικανότητα να ξεχωρίζουμε τον εαυτό μας από το περιβάλλον μας λίγο πριν χαθεί η φυσικοχημική διαφορά μας απ’ αυτό και ακολουθεί ο κοινωνικός θάνατος με μια κοινωνική τελετή σαν την κηδεία. Ανάμεσα στην αρχή και στο τέλος βρίσκονται η υγεία και η νόσος.
Η νόσος του αισθητού Εγώ εκδηλώνεται με διαταραχές στις φυσικές λειτουργίες μας που απειλούν τη ζωή μας. Τις παρατηρούμε σε διάφορες εξετάσεις. Η νόσος του νοητού Εγώ μάς κάνει να υποφέρουμε αποκαλύπτεται με το ιστορικό. Η νόσος του κοινωνικού Εγώ σημαίνει ότι δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε στην κοινωνική λειτουργία μας, να εργασθούμε, να συμπεριφερθούμε σωστά στους γύρω μας. Ενώ ο άρρωστος ή ασθενής δεν μπορεί να εργασθεί, είναι υποχρεωμένος να πληρώσει για να επανέλθει στην κοινωνική υγεία. Ηχεί παράλογο. Είναι προφανές, ότι τα άτομα πρέπει να πληρώνουν όσο είναι υγιή και μπορούν να εργάζονται, για να έχουν δωρεάν παροχή υγείας όταν αρρωστήσουν. Το αν αυτή η ασφάλιση θα είναι δημόσια, κοινωνική ή ιδιωτική, είναι πολιτικό πρόβλημα. Οφείλει πάντως να είναι υποχρεωτική.
Η ιατρική πέτυχε τα τελευταία χρόνια σημαντική αναβολή του τέλους του αισθητού Εγώ. Το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση στις 40 φτωχότερες χώρες από τα 52 έτη το 1990 ανέβηκε στα 57 το 2009, ενώ στις 50 πλουσιότερες προχώρησε στα 80 έτη από τα 76. Στις αρχές του 20ού αιώνα στις βιομηχανικές χώρες ήταν για τους άντρες 48 έτη και για τις γυναίκες 46. Ωστόσο, υπάρχουν και οι άλλες υποστάσεις της ύπαρξής μας πέρα από την αισθητή.
Η παράταση της ζωής σήμανε μεγάλη αύξηση των γέρων. Αυτοί είναι κατά κανόνα ανίκανοι να εργασθούν και να αποδώσουν στην κοινωνία ενώ διατηρούνται ζωντανοί με μεγάλη κοινωνική δαπάνη. Οι ενήλικες που εργάζονται δυσκολεύονται να τους συντηρούν, χάνοντας έτσι την οικονομική δυνατότητα να γεννούν και ανατρέφουν παιδιά. Η μείωση των παιδιών σημαίνει σε λίγο ακόμη μεγαλύτερη μείωση των παραγωγικών ενηλίκων. Η κοινωνία γερνάει, και γίνεται ανίκανη να ανανεωθεί. Φθίνει. Πεθαίνει;
Σε τέτοιο περιβάλλον η ιατρική αντιμετωπίζει πολλαπλά διλήμματα. Πώς συμπεριφέρεται σε έναν υπερήλικα ή ανίατα πάσχοντα που υποφέρει και έχει χάσει την επαφή με το περιβάλλον του (νόσος νοητού Εγώ); Ήδη σε αρκετά μέρη του κόσμου έχει νομιμοποιηθεί η ευθανασία υπό αυστηρούς όρους. Τα αποτελέσματα ενός τέτοιου μέτρου πρέπει να περάσουν γενιές για να αξιολογηθούν.
Το δημόσιο δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να επωμισθεί τις δαπάνες υγείας που αυξάνονται διαρκώς. Αναλαμβάνει λοιπόν ο ιδιωτικός τομέας. Αυτό σημαίνει ότι επωφελούνται οι πλουσιότεροι, αυξάνοντας την ανισότητα που επικρατεί σήμερα στον κόσμο. Υπενθυμίζεται ότι παγκοσμίως περίπου 7% του πληθυσμού κατέχουν το 80% του παγκόσμιου πλούτου. Μεγάλες έρευνες έχουν δείξει τις ολέθριες συνέπειες της ανισότητας πάνω σε αξίες όπως η υγεία, η εγκληματικότητα κλπ. Τα προβλήματα όμως δεν λύνονται ούτε και για τους πλουσίους. Π.χ. ιοί που αναπτύσσονται σε φτωχές περιοχές του κόσμου ταξιδεύουν ταχύτατα, αεροπορικώς, και στις πλούσιες.
Η ιατρική επιστήμη έχει προχωρήσει. Υπάρχουν πια τόσο μεγάλο πλήθος διαθέσιμων γνώσεων που ο ιατρός αδυνατεί να τις χειρισθεί. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες ειδήμονες σε κάθε ειδικότητα από όλο τον κόσμο συγκεντρώνονται περιοδικά και δημιουργούν την «ιατρική σε τεκμηριωμένη βάση». Μελετώντας τη διαθέσιμη βιβλιογραφία αξιολογούν την αξιοπιστία κάθε άρθρου και στη συνέχεια ταξινομούν για κάθε περίπτωση: τι πρέπει να γίνει οπωσδήποτε, τι μάλλον πρέπει και τι δεν πρέπει να γίνει. Έτσι, με την εμφάνιση κάποιων σημείων και εργαστηριακών ευρημάτων μεταβαίνει ο ιατρός αυτόματα στη θεραπευτική αγωγή, χωρίς άλλη σκέψη. Η ιατρική σε τεκμηριωμένη βάση έχει επιτύχει σε μεγάλο πλήθος ασθενών, αλλά ο νέος γιατρός παύει να σκέφτεται σαν επιστήμονας, αναλύοντας τα δεδομένα κάθε αρρώστου και ανασυνθέτοντας από την ανάλυση τη λύση για τη νόσο του. Γίνεται υψηλού επιπέδου τεχνίτης. Οι αρνητικές συνέπειες αυτής της στάσης έχουν αρχίσει να φαίνονται. Η ιατρική σε τεκμηριωμένη βάση αντιμετωπίζει νόσους, όχι ασθενείς, που καθένας τους είναι μια μοναδική προσωπικότητα, που, εκτός από την κύρια πάθησή του, για την οποία προσφεύγει στην ιατρική, έχει και πλήθος άλλων προβλημάτων που επηρεάζουν την υγεία του.
Η τεχνολογία έχει προχωρήσει τόσο, που γίνεται πρόβλημα η υπερδιάγνωση και υπερθεραπεία. Με το περίφημο τσεκάπ αποσκοπείται να διαγνωσθούν νόσοι πριν εκδηλωθούν. Έτσι ελπίζεται πως θα αντιμετωπισθούν έγκαιρα, πριν κινδυνεύσει η αισθητή υπόσταση της ζωής. Όμως η πρόωρη διάγνωση δεν συνεπάγεται αναγκαστικά παράταση της ζωής, ενώ οι σύγχρονες πολύπλοκες εξετάσεις και θεραπείες έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες που μπορούν να επηρεάζουν αρνητικά όλες τις υποστάσεις της ανθρώπινης ζωής.
Τόσο η υπερδιάγνωση/υπερθεραπεία όσο και η ιατρική σε τεκμηριωμένη βάση διέπονται από πρόβλημα αξιοπιστίας. Η έρευνα γίνεται πια σε μεγάλα εργαστήρια με ύψιστη τεχνολογία. Στο νεοφιλελεύθερο κόσμο μας κανένα κράτος δεν αντέχει τις δαπάνες για τέτοια έρευνα. Γίνονται επομένως με έξοδα της παγκόσμιας βιομηχανίας, ενώ τα αποτελέσματα δοκιμάζονται σε εκατοντάδες χιλιάδες ασθενείς σε όλο τον κόσμο. Οι βιομηχανίες όμως έχουν συμφέροντα. Τα αρνητικά αποτελέσματα μιας δοκιμής σπάνια δημοσιεύονται, ενώ όλα τα θετικά τάχιστα˙ οι ερευνητές που πληρώνονται από τη βιομηχανία, μπορεί να παραβλέπουν κάποια αρνητικά αποτελέσματα η έρευνα που δεν φαίνεται να οδηγεί σε σαφείς θετικές απαντήσεις μπορεί να διακόπτεται πριν ολοκληρωθεί. Αλλά και οι συγκεντρώσεις που γίνονται από τους ειδήμονες χρηματοδοτούνται από το παγκόσμιο κεφάλαιο, που καθορίζει την αντζέντα κι επομένως οι ειδήμονες ασχολούνται με τα θέματα που συμφέρουν στο κεφάλαιο.
Από την άλλη, τα δημόσια Πανεπιστήμια υποχρηματοδοτούνται και έτσι αδυνατούν να παίξουν το ρόλο τους με αξιοπιστία. Εξάλλου, η αγωνία των ερευνητών να παρουσιάσουν δημοσιευμένο έργο (που ελέγχεται από τη βιομηχανία), για να προαχθούν, είναι τόση, που έχουν κίνητρο να μην είναι πλήρως αντικειμενικοί.
Η λύση είναι φυσικά, πολύπλοκη. Κάθε κοινωνία απειλείται από φυσικές αιτίες, όπως είναι οι λοιμοί, λιμοί, σεισμοί, καταποντισμοί, αλλά και οι άλλες κοινωνίες. Μοιάζει προφανές πως πρέπει να γίνει μετατόπιση κεφαλαίων από την αντιμετώπιση των άλλων κοινωνιών, που θα πρέπει οι διαφορές τους να λύνονται με συνδιαλλαγή μάλλον παρά με βία, στην αντιμετώπιση των φυσικών απειλών, ιδίως της υγείας. Θα γίνει άραγε ποτέ αυτό κατανοητό από τους υπεύθυνους του κόσμου;
Koinignomi 6 Νοεμβρίου 2014

Θερμοκρασία Υγεία και Αιγαίο

Πριν από λίγο καιρό μια διεθνής Ομάδα για την Αλλαγή του Κλίματος εξέδωσε μια Ανάλυση για την παγκόσμια αλλαγή του κλίματος. Τα συμπεράσματά της είναι εφιαλτικά. Η θερμοκρασία του πλανήτη ανέρχεται. Μέσα σε 50 χρόνια αυξήθηκε η μέση θερμοκρασία στην επιφάνεια της γης κατά 0.5ο C και από την προ-βιομηχανική περίοδο έχει αυξηθεί κατά 0.8ο C. Μελετώντας τα επιστημονικά δεδομένα, η Ομάδα κατέληξε ότι κύρια αιτία για την αύξηση της θερμοκρασίας είναι η άθροιση στην ατμόσφαιρα διοξειδίου του άνθρακα, μεθανίου, αερολυμάτων και σωματιδίων αιθάλης. Όλα αυτά είναι προϊόντα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Με βάση τα υπάρχοντα στοιχεία, η Ομάδα διαμόρφωσε τέσσερα πιθανά σενάρια. Το πιο «ελπιδοφόρο» είναι ότι σταματώντας αμέσως κάθε εκπομπή τέτοιων ρύπων, ως το 2100 η θερμοκρασία θα έχει ανέλθει κατά 2.0ο C. Το χειρότερο σενάριο προβλέπει ότι με μια στάση μας του τύπου «δε βαριέσαι! Δεν χρειάζεται να κάνουμε τίποτε» η θερμοκρασία θα ανέλθει κατά 10ο C. Η υπερθέρμανση της επιφάνειας της γης σημαίνει ακραία καιρικά και άλλα φαινόμενα, βαρύτερες βροχοπτώσεις, μετατροπή των δασών σε ερήμους, άνοδο της στάθμης της θάλασσας, πλημμύρες των ακτών με εφαλμύρωση των υπόγειων γλυκών υδάτων, αυξημένη υγρασία της ατμόσφαιρας και αποξήρανση του εδάφους με συνέπεια διαβρώσεις του κλπ. Όλα αυτά προοιωνίζονται καταστροφή αρδευτικών έργων, αποχετεύσεων και άλλων κοινωνικά σημαντικών εγκαταστάσεων υγείας, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών με συνέπεια την ανελέητη βία και περαιτέρω καταστροφές της καλλιεργήσιμης γης και των έργων που εξασφαλίζουν την υγεία, επιτάχυνση της καταστροφής των δασών με εκτεταμένες πυρκαγιές και της ρύπανσης των ωκεανών, επιδημίες, αρκετές από πρωτόγνωρα αίτια κλπ. Η παρατηρούμενη συνεχής αύξηση της αντοχής των μικροβίων στα αντιβιοτικά, αποτέλεσμα της κατάχρησής τους από τον ιατρικό κόσμο και τους αρρώστους, επιδεινώνει τις προοπτικές των επιδημιών. Αν συμβεί το χειρότερο σενάριο, οι συνέπειες θα είναι μη αναστρέψιμες, που σημαίνει πρακτικά αφανισμό της ανθρωπότητας.
Υπάρχουν σοβαρές αντιδράσεις στη λήψη περιοριστικών μέτρων. Οι περισσότερες έχουν οικονομική και πολιτική προέλευση. Μία είναι ότι ο περιορισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων θα μείωνε την παραγωγή προϊόντων που είναι απαραίτητα για τη συντήρηση του αυξανόμενου πληθυσμού της γης. Η ανθρωπότητα επομένως και, ιδιαίτερα, η οικονομία απαιτούν μια αδιάκοπη αύξηση της παραγωγικότητας. Το νεοφιλελεύθερο δόγμα επικαλείται το επιχείρημα ότι η θερμοκρασία της γης ταλαντώνεται αυτόματα μακροχρόνια από τους παγετώνες πριν από χιλιάδες χρόνια ως τη σημερινή υπερθέρμανση. Επομένως, δεν υπάρχει πειστική απόδειξη ότι οφείλεται η υπερθέρμανση στην ανθρώπινη δραστηριότητα. Οι εθνικές πολιτικές εξάλλου, ιδίως των ταχέως αναπτυσσόμενων χωρών, όπως η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία, δεν είναι διατεθειμένες να περιορίσουν την ανάπτυξή τους, αν δεν το κάνουν και οι αναπτυγμένες χώρες, ιδιαίτερα οι ΗΠΑ, που φυσικά αντιδρούν σε κάθε συζήτηση για μείωση της ανάπτυξης. Η Ευρώπη δήλωσε ότι μείωσε την παραγωγή ατμοσφαιρικών ρύπων την τελευταία δεκαετία κατά 13% περίπου, ενώ οι ΗΠΑ, δήλωσε ο Ομπάμα, τη μείωσε κατά 10%. Η αντίρρηση είναι ότι η παραγωγή μειώθηκε όχι λόγω της λήψης κατάλληλων μέτρων, αλλά λόγω της οικονομικής ύφεσης. Η παραδοσιακή ταλάντωση από τη λιτότητα με ανάπτυξη σαν της «σαρακοστής» στην καταναλωτική θυσία σαν της «πασχαλιάς» και πάλι ξανά στη λιτότητα, εξασφάλιζε όχι μόνο την επιβίωση, αλλά και τη μη εξάντληση των λιβαδιών από τα αυξανόμενα κοπάδια. Αυτού του είδους η ταλάντωση επικρατούσε στην οικονομία παραδοσιακά. Δεν ικανοποιεί πια.
Κι εμείς τι μπορούμε να κάνουμε; Στο μικρόκοσμο μιας χώρας που είναι μισοβυθισμένη στα υπέροχα νερά της Μεσογείου και των πελαγών του, έχομε όντως κάτι να κάνουμε. Τα έχομε ξαναγράψει σε άλλες επιφυλλίδες. Τα νησιά μας, και γενικότερα, η χώρα μας είναι από τις πιο πλούσιες σε ανεξάντλητες μορφές ενέργειας: Ήλιος, άνεμοι, κύματα, και απίθανη ποικιλία γης, κατάλληλης για μέγιστη ποικιλία καλλιεργειών. Γη, Ύδωρ, Αήρ και Πυρ, που έλεγε κι ο παππούς Εμπεδοκλής. Αυτές οι πηγές ενέργειας έχουν χαμηλή απόδοση και το κόστος για την εγκατάστασή τους είναι πολύ υψηλό. Φανταστείτε όμως μονάδες παραγωγής ενέργειας εκτεινόμενες στα 2000 περίπου νησιά και βραχονησίδες των θαλασσών μας, όπου η πρώτη ύλη παρέχεται δωρεάν και διαρκώς ανανεώνεται ανέξοδα, όταν κάποτε, μοιραία, θα θέσει η ανθρωπότητα περιορισμούς στην κατανάλωση του πετρελαίου και του φυσικού αερίου (η αυτά θα έχουν εξαντληθεί) και θα έχει απαγορεύσει την πυρηνική ενέργεια για το φόβο δυστυχημάτων σαν του Τσερνομπίλ και της Φουκουσίμα. Φανταστείτε και την ποικιλία των καλλιεργειών λόγω ποικιλίας εδάφους μαζί με αναδάσωση των νησιών και των βουνών μας, τι τεράστια προνόμια θα φέρουν όλα αυτά στον τόπο μας. Κι ακόμη, φανταστείτε το κύρος του έθνους μας, όταν άλλη μια φορά στις 2,5 χιλιετίες θα έχει βρεθεί στην πρωτοπορία για τον πολιτισμό όλης της ανθρωπότητας. Αν δεν σπεύσουμε να τα κάνουμε όλα αυτά εμείς, θα έλθουν άλλοι στη δική μας γη και θα εκμεταλλευθούν αυτοί το δικό μας «δε βαριέσαι!».
Έχομε ξαναμιλήσει για το τι πρέπει να κάνει η κρατική εξουσία. Οφείλει να προγραμματίσει μια ανάπτυξη προσδιορίζοντας τους στόχους της και αξιολογώντας την επίτευξή τους. Στόχοι μπορούν να είναι εκείνοι όπου συνυπάρχουν ανάγκες, πόροι και τεχνογνωσία. Η υλοποίηση προτιμότερο είναι να αφεθεί στους ιδιώτες – και διαθέτομε αρκετούς από αυτούς με αξιοθαύμαστη φαντασία. Τέτοιοι στόχοι δεν δημιουργούν ανταγωνισμούς με τους γείτονες. Αντίθετα, επιζητείται η συνεργασία τους. Ειρήνη λοιπόν στην περιοχή. Απαιτούνται θυσίες μεγάλες από το σύνολο των Ελλήνων, αλλά για ένα τέτοιο στόχο, που θα εξηγηθεί στον κόσμο, δεν αναμένονται αξεπέραστες αντιδράσεις. Παράλληλα σε διεθνές επίπεδο, η Ελλάδα θα πρέπει να υποστηρίξει τις θέσεις της ανυποχώρητα χωρίς συμβιβασμούς. Το εγγύς μέλλον της ανθρωπότητας, στο χρονικό ορίζοντα μόλις των εγγονών μας, διακυβεύεται. Τέτοιες πρωτοποριακές οικονομικές στρατηγικές οφείλουν να συνοδεύονται από παράλληλη ανάπτυξη γνώσης, με συναφή έρευνα. Πανεπιστήμια, Πολυτεχνεία και κατάλληλους επιστήμονες, ευτυχώς, διαθέτομε σε επάρκεια. Με ένα τέτοιο σχεδιασμό, η φωνή της θα αποκτήσει ακροατήριο και οι επιδοτήσεις και δανεισμοί με συμφέροντες όρους θα γίνουν ευκολότερα. Θα βοηθήσει, τέλος για ένα τέτοιο σκοπό η μετατροπή της θεωρούμενης κατάρας των οικονομικών μεταναστών σε ευλογία, καθώς θα κατευθυνθούν αυτοί με κατάλληλη πολιτική σε δημιουργικό, ολιγοέξοδο, εργατικό δυναμικό. Άμποτε!
Koinignomi 11 Νοεμβρίου 2014

Σκέψεις πάνω στην Οικονομία

Τα ξαναλέγαμε συζητώντας για τη γένεση της κοινωνίας. Όταν ο άνθρωπος έγινε τόσο καλός κυνηγός, που μπορούσε να κάνει επιλογές, επέβαλε διατροφικές και γενετήσιες απαγορεύσεις. Από τροφοσυλλέκτης έγινε τροφοπαραγωγός. Κι από παραγωγός έγινε αργότερα κατεργαστής και ανταλλάκτης των προϊόντων του. Έτσι δημιουργήθηκαν η αγορά, το άστυ, η οικονομία.
Οικονομία είναι η παραγωγή, διανομή ή εμπορία και κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών. Ήδη από πολύ παλιά χρόνια ανακαλύφθηκε το χρήμα, ανταλλάξιμο με όλα σχεδόν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες (άλλα όχι – ευελπιστούμε –τις αξίες), και έγινε το κατεξοχήν εμπόρευμα. Αγοράζεις €100 σήμερα με €150 που θα δώσεις αύριο.
Η οικονομία βασίζεται σε μια γενική εξίσωση που ισχύει μακροπρόθεσμα: ΠΡΟΣΦΟΡΑ=ΖΗΤΗΣΗ, που σημαίνει παραγωγή ίσον κατανάλωση. Όταν μεγαλώνει η ζήτηση, ακριβαίνουν τα προϊόντα αποτρέποντας μερικούς καταναλωτές από το να αγοράσουν και προτρέποντας παραγωγούς και εμπόρους να αυξήσουν την προσφορά. Έτσι η ισορροπία αποκαθίσταται και η οικονομία αυτορρυθμίζεται. Αντίστοιχα γίνεται όταν μειώνεται η ζήτηση ή αυξάνεται η προσφορά, οπότε πέφτουν οι τιμές. Η αυτορρύθμιση έχει όρια ωστόσο. Αν οι τιμές ανέλθουν σε μη ανεκτά ύψη, ο κόσμος διαμαρτύρεται. Πρώτα με λόγια, έπειτα με πράξεις. Οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν τότε κατασταλτικά μέτρα. Η βία των διαμαρτυρομένων κλιμακώνεται, όχι πια μόνον επειδή υπάρχει ακρίβεια, αλλά και διότι, αντί για μείωση των αβάστακτων τιμών, εισπράττουν τη βία του κράτους,. Η βία γεννά βία. Κρίση. Οικονομική και πολιτική. Κάτι ανάλογο γίνεται και όταν πέσουν πολύ οι τιμές. Οι παραγωγοί δεν αντέχουν την πτώση των τιμών και απολύουν εργαζομένους για να μειώσουν το κόστος παραγωγής και την ίδια την παραγωγή. Η απόλυση εργαζομένων μειώνει τις οικονομικές δυνατότητες του κοινού. Η κατάσταση χειροτερεύει. Πάλι διαμαρτυρίες, βία, κρίση, φαύλος κύκλος.
Περιοδικά, η οικονομία ταλαντώνεται από την ανάπτυξη στην κρίση και πάλι στην ανάπτυξη. Από τον καιρό του Αδάμ, μια φάση νηστείας (λιτότητα λέμε σήμερα) με ανάπτυξη, όταν πολλαπλασιάζονται τα κοπάδια, εναλλάσσεται, με μια φάση θυσίας (ύφεσης) που σφάζονται τα νεογέννητα αρσενικά (Πάσχα). Η κοινωνία (νηστεύσαντες και μη νηστεύσαντες) τρώνε και συντηρούνται, η αναπαραγωγικότητα του κοπαδιού δεν μειώνεται, διότι τα λίγα αρσενικά που απομένουν αρκούν για να γονιμοποιήσουν το πλήθος των θηλυκών, ενώ το λιβάδι δεν εξαντλείται (μια ανεξέλεγκτη μεγέθυνση της αγέλης θα εξαφάνιζε το λιβάδι και η μικτή αγέλη ανθρώπων και ζώων θα αφανιζόταν). Αν αθροισθεί πολλή δυσαρέσκεια από μεγάλη αναντιστοιχία προφοράς και ζήτησης, η κρίση καταλήγει σε ποιοτική πολιτική αλλαγή, με επανάσταση, δικτατορία κλπ. Η ταλάντωση είναι φυσικό φαινόμενο. Μιλήσαμε επανειλημμένα γι΄ αυτήν. Περνά από φάσεις: είναι η «κρίση» με φαύλο κύκλο˙ ακολουθεί η «ανερέθιστη περίοδος», στη διάρκεια της οποίας αρχίζει η ανάπτυξη με αρνητική ανάδραση και το σύστημα δεν ανταποκρίνεται σε εξωτερικές επιδράσεις˙ έπεται η διεγέρσιμη φάση, όπου μια αφορμή μπορεί να προκαλέσει πρώιμη κρίση (τέτοια αφορμή μπορεί να είναι η κρίση σε ένα άλλο κράτος, έτσι που άγεται παγκόσμια)˙ Αν δεν υπάρξει εξωτερική αφορμή, έρχεται η στιγμή που αυτόματα το σύστημα προχωρεί στη θετική ανάδραση της «κρίσης». Η περίοδος ενός τέτοιου ταλαντωτή εξαρτάται από το φυσικό μέγεθός του.
Η οικονομο-πολιτική ταλάντωση σε ευνομούμενα κράτη εκδηλώνεται ως ελεγχόμενη κρίση με αλλαγή βουλής και κυβέρνησης: Αρχίζει με αυστηρά μέτρα λιτότητας («νηστείας») με προγραμματισμένη ανάπτυξη, όσο βρίσκεται σε ανερέθιστη περίοδο («περίοδο χάριτος»). Σ΄ αυτήν τα όποια οφέλη από την ανάπτυξη μεταφράζονται κυρίως σε κέρδη των κεφαλαιούχων (κίνητρο για περισσότερες επενδύσεις). Ακολουθεί η διεγέρσιμη φάση, όταν η λιτότητα θα έχει οδηγήσει σε επικίνδυνη αγανάκτηση και αναταραχή. Τα οφέλη από την ανάπτυξη μεταφράζονται κυρίως σε μισθούς των εργαζομένων (κίνητρο για περισσότερη δουλειά). Τέλος, έρχεται η ύφεση με «θυσία» και αναδιανομή των οφελών της ανάπτυξης σε όλο τον κόσμο, για ικανοποίηση των καταναλωτικών αναγκών τους (αλλιώς γιατί τόσες θυσίες για τόσο καιρό;). Θα ακολουθήσει νέος κύκλος με λιτότητα, εργατικά μέτρα, κατανάλωση κοκ. Η όλη διαδικασία, για τη μικρή Ελλάδα, δεν μπορεί να έχει διάρκεια μεγαλύτερη από τα 3 χρόνια περίπου, καθώς η παράτασή της προδιαθέτει σε ανεξέλεγκτη κρίση, όταν έχει λήξει η «ανερέθιστη περίοδος». Η εμπειρία έχει δείξει ότι στα τελευταία 40 χρόνια της δημοκρατίας μας είχαμε κατά μέσον όρο 2 έτη και 9 μήνες μεταξύ διαδοχικών αλλαγών βουλής. Από την άλλη, η αύξηση της συχνότητας αυτών των ταλαντωτών έχει ενεργειακό κόστος, που σημαίνει για τα κράτη οικονομικό κόστος.
Δουλειά του κράτους είναι να προγραμματίσει στόχο (όραμα μεταφρασμένο σε οικονομικό σκοπό), υλοποίηση και αξιολόγηση. Η υλοποίηση μπορεί άριστα να γίνει από ιδιώτες. Στο στόχο ορίζονται οι προδιαγραφές. Π.χ. το κράτος επιδοτεί από τα χρήματα των φορολογουμένων ή με δανεισμό και φοροαπαλλάσσει εργοδότες και εργαζομένους που ασχολούνται με ανάπτυξη εκεί όπου συνδυάζονται η ύπαρξη αναγκών, πόρων και τεχνογνωσίας. Στο τέλος αξιολογεί το έργο που συντελέστηκε. Ας πούμε, υπάρχει ανάγκη για ενέργεια, η Ελλάδα διαθέτει πόρους (ήλιο, ανέμους, κύματα, υδατοπτώσεις, καλλιεργήσιμη γη, θάλασσα, λίμνες, ποτάμια κλπ) και τεχνογνωσία με πολλούς επιστήμονες και ΑΕΙ. Εκεί μπορεί να εστιάσει τη χρηματοδότησή της. Ο οικονομικός προγραμματισμός αρχίζει με επιλογή στόχου, αντί του «ναι» ή του «όχι» σε στόχους που θέτουν άλλοι. Η ύπαρξη πλούτου, χωρίς εξασφαλισμένες ανάγκες ή τεχνογνωσία σημαίνει εισβολή ξένων που θα τον εκμεταλλευθούν.
Στην Ελλάδα υπήρξε τις τελευταίες δεκαετίες μακρά πρωτόγνωρη περίοδος, όταν η διαρκώς αυξανόμενη υπεροχή της ζήτησης έναντι της προσφοράς, αντιμετωπίσθηκε με ασύνετο δανεισμό, αντί της φυσικής αύξησης των τιμών και της ανάπτυξης. Φθάσαμε στην ανεξέλεγκτη κρίση, όπου μας επιβλήθηκε – κι εμείς τη δεχθήκαμε ή τη ζητήσαμε – η πρωτοφανής τοξική λύση του συνδυασμού λιτότητας με ύφεση.
Ζητούμενο είναι να σχηματίσουμε το δικό μας όραμα και τον αντίστοιχο αναπτυξιακό μας στόχο. Οι στόχοι και η αξιολόγηση είναι δουλειά κυρίως του κράτους. Η υλοποίηση κυρίως των ιδιωτών. Η εντεινόμενη υπογεννητικότητά μας και εσωτερική μετανάστευση από την παραγωγική ύπαιθρο στις καταναλωτικές μεγαλουπόλεις δημιουργεί κενά που πληρώνονται από «οικονομικούς μετανάστες». Η απαιτούμενη μείωση των δαπανών για την ανάπτυξη μπορεί να αντιμετωπισθεί με επιστράτευση κατά κάποιον τρόπο αυτών των μεταναστών (αλλιώς απέλαση!). Όσο για τα κεφάλαια που απαιτούνται θα πρέπει να βρεθούν από τους ιδιώτες που θα επενδύσουν, από μεγαλύτερη λαϊκή λιτότητα στην αρχική φάση της ταλάντωσης (αποδεκτή αν έχουν συμπρογραμματισθεί αξιόπιστα οι επόμενες ανακουφιστικές φάσεις), από πώληση μέρους της περιουσίας μας και, τέλος, από δανεισμό, που με σωστό προγραμματισμό, θα μπορεί να γίνει με συμφέροντες όρους.
Koinignomi 26 Νοεμβρίου 2014